Helikopter

Ik ben nog nooit iemand tegengekomen die helikopter op z'n Frans uitspreekt, maar toch was dit tot begin jaren vijftig de gewone uitspraak. Bovendien schreef men indertijd doorgaans helicoptère of hélicoptère in plaats van helicopter of helikopter.

Volgens een lezer is die uitspraakverandering heel plotseling tot stand gekomen en wel door de watersnoodramp die plaatsvond in de nacht van 31 januari op 1 februari 1953. ,,In de eerste week van februari 1953 is er taalhistorisch gezien iets bijzonders gebeurd'', aldus deze lezer. ,,Tijdens de watersnoodramp beschikte Nederland maar over één helikopter. Vanwege de windkracht kon die pas op 2 februari bij reddingsoperaties worden ingezet. Ook de talrijke (Amerikaanse, Canadese, Britse) legerhelikopters die van elders te hulp wilden schieten konden vanwege de storm pas later de lucht in. Hun optreden maakte evenwel zo'n diepe indruk dat zelfs onze taal zich ernaar voegde: binnen één week veranderde de officiële aanduiding van hélicoptère in helikopter. Ik ken geen ander woord in het Nederlands waarvan zowel spelling als uitspraak zich zo snel wijzigden.''

De vraag is: klopt dit? Zeker is dat het in theorie zou kunnen. Schokkende gebeurtenissen zijn een goede voedingsbodem voor taalveranderingen, waarschijnlijk omdat iedereen dan z'n zintuigen op scherp zet. Zo leidde de moord op Pim Fortuyn tot de algemene verbreiding van het woord demoniseren, en eerder had de enquête naar de Bijlmerramp de uitdrukking onder de pet houden binnen twee dagen gemeengoed gemaakt.

Gevraagd naar zijn bronnen schreef mijn informant onder meer: ,,Ik was indertijd zestien jaar oud en zat in Middelburg op de HBS. Vlak voor ons huis aan de buitenkant van de stad landde in de week na de ramp tot mijn grote verbazing zomaar een Canadese helikopter. De piloot kwam naar buiten, zei tegen de toegesnelde omstanders dat hij zijn bestemming niet kon vinden en vroeg waar ergens het sportveld was waar hij verwacht werd. Dat verhaal vertelde je later natuurlijk in geuren en kleuren op school – en ik weet nog dat ik toen al om mij heen helikopter hoorde zeggen in plaats van helicoptère.''

De woordenboeken en encyclopedieën uit die tijd bevestigen dit beeld. In de diverse edities van de Grote Van Dale, Koenen, Kramers handwoordenboek en Kramers woordentolk zie je tussen grofweg 1950 en 1960 de schrijfwijze veranderen van helicoptère in helikopter (alleen Van Dale vermeldt ze nu nog allebei). Die overgang is het best te volgen in de zesde druk van de Winkler Prins. In 1952 schreef dit naslagwerk nog in een fotobijschrift: ,,Hélicoptère in dienst van de moderne landbouw met een installatie voor het besproeien van landbouwgewassen.'' In een deel uit 1953 schreef men echter helicopter, net als in het supplement uit 1955, waarin een foto was opgenomen van een Britse helikopter ,,tijdens een reddingsactie bij de overstromingsramp in Zeeland in 1953''.

Maar goed, dit bewijst in de eerste plaats dat de spelling van het woord indertijd is veranderd, wat ook zou kunnen samenhangen met de toenmalige spellingherziening. Mijn informant krijgt echter bijval van de Vlaamse taalkundige Maarten van Nierop, die in 1975 in een boek over nieuwe woorden schreef: ,,Bij de grote overstromingsramp van 1952 [sic] in Zeeland werd het publiek verrast door de belangrijke rol die bij het reddingswerk door helikopters werd gespeeld. De een of ander had wel eens iets gehoord van dit nieuwe soort vliegtuigen [...] maar nu werd ineens de zin daarvan duidelijk.''

Waarschijnlijk raakte het woord helikopter door de watersnoodramp dus pas algemeen bekend, en onder invloed van radioverslaggevers zal men de oorspronkelijke Franse uitspraak hebben ingeruild voor de Engelse. Toch waren er omroepers en nieuwslezers die de Franse uitspraak jarenlang trouw zijn gebleven. ,,Zij zijn zich er namelijk van bewust'', aldus het tijdschrift Onze Taal in 1958, ,,dat hun invloed op de luisteraars groot is. Van hen hangt het af of Nederland in het vervolg `helicopter' of `helicoptèr' gaat zeggen.''

(aanvullingen en reacties naar sanders@nrc.nl)

    • Ewoud Sanders