Zwaartepunt

In het vroege voorjaar van 1999 bracht een rammelende taxi me over de snelweg naar het plaatsje Bernotai, Litouwen. We passeerden modderige straten, een stadsplein met rottend stro je kon er zo Emile Zola verfilmen , houten huizen met verroeste ijzeren daken, paardenkarren, vermoeide mensen, kolenlucht. Ongeveer 25 kilometer ten noorden van Vilnius sloegen we linksaf. Achter een brug parkeerden we. De kale velden waren bespikkeld met kraaien, kraaienland was het hier. Ik liep een heuvel op en daar was het: het exacte, geografische centrum van het nieuwe Europa van Donald Rumsfeld.

Een groot deel van de Amerikaanse Congresleden bezit geen eigen paspoort, en het is zeer de vraag of minister Rumsfeld ooit een blik heeft geworpen op de wereld achter de Oost-Europese statistieken en landkaarten. Natuurlijk is het voor hem, in de huidige situatie, verleidelijk om hier ook het politieke hart van Europa te leggen. Polen en de Baltische staten zijn immers zo doortrokken van de angst voor de Russen dat ze nog jaren hun bescherming zullen zoeken bij de Verenigde Staten. Maar het is een illusie. Hun aanhankelijkheid is een restant van de Koude Oorlog, het zal slijten. Juist dit is het oude, voorbije Europa.

Waarom reageren Frankrijk en Duitsland dan toch als door de waarheid gebeten? Omdat Rumsfeld op een ander punt wel gelijk heeft. Met de nieuwe uitbreidingen zal het zwaartepunt van Europa zich onmiskenbaar naar het oosten verplaatsen, niet alleen het geografische middelpunt, maar, op den duur, ook het zwaartepunt van de economie, de politiek, de meningsvorming, de geschiedenis, de dromen, de angsten.

De afgelopen week hebben Frankrijk en Duitsland elkaar opnieuw omarmd in Versailles. Het was een acceptatie van de geschiedenis, het was een daad om daarbovenuit te stijgen, maar het was ook een machtsgreep. Het was een ruil, zoals we dat ook hebben meegemaakt met de euro. De Fransen krijgen van de Duitsers steun voor hun monarchale Europese presidentsplannen, Duitsland krijgt Franse hulp in het verzet tegen de Amerikaanse almacht. Groot-Brittannië doet, opnieuw, niet mee. Het was, tegelijkertijd, een poging om het Europese zwaartepunt in het westen te houden en kraaienland te vergeten. Berlijn zal het Europese hart worden, verder mag het niet gaan.

Het gaat dus niet om het oude en het nieuwe Europa, het gaat om het ontstaan van een driedeling: de nieuwkomers in het oosten, de rijke westkant, en een Atlantisch gedeelte, dat steeds verder wegdrijft van het continent. En het gaat om de privatisering van de wereldmacht, een levensgevaarlijk proces waarin de fundamentalist Osama bin Laden en de oliebaron Donald Rumsfeld gelijk optrekken, en dat alleen via een strakke internationale rechtsorde ingetoomd kan worden.

De vraag blijft: waarvoor kiest het enkel nog in zichzelf pratende Nederland?

Geert Mak is schrijver.