SCHORPIOEN JAAGT BEDREIGERS EERST WEG MET `VOORGIF'

Een van de gevaarlijkste schorpioensoorten van zuidelijk Afrika, Parabuthus transvaalicus, produceert twee soorten gif. Het eerste, een heldere vloeistof (het `voorgif') veroorzaakt slechts een hevige pijn, maar de tweede, melkachtige variant (het echte gif) is dodelijk. Dit blijkt uit onderzoek van Amerikaanse onderzoekers onder leiding van entomoloog Bruce Hammock van de University of Calfornia in Davis. Op basis van hun bevindingen vermoeden zij nu dat menselijke slachtoffers die een steek van deze schorpioen hebben kunnen navertellen slechts door het voorgif zijn getroffen (Proceedings of the National Academy of Sciences, 20 jan).

Schorpioenen produceren gif om prooien te verdoven en om roofdieren van het lijf te houden. Met de angel aan hun staartpunt (de telson) die zij dreigend en aanvalsbereid boven hun lichaam krullen, injecteren zij het gif in hun slachtoffer. Naar nu blijkt komt dat gif in twee varianten. Deschorpioenen produceren eerst een helder voorgif, maar als zij langer worden lastig gevallen produceren zij een troebel, stroperiger gif.

De onderzoekers `melkten' de schorpioenen door hen in een plastic membraantje te laten prikken, waarachter zij het gif in een buisje opvingen. Bij chemische analyse bleek de het heldere voorgif een hoge concentratie kaliumionen bevat en enkele kleine eiwitten die de functie van de kaliumtransporterende ionkanalen van de cel blokkeren. Deze combinatie van stoffen verstoort de elektrische balans van zenuwcellen op de plaats van de steek langdurig, en veroorzaakt zo hevige pijn.

Het wittige echte gif bevat daarentegen echter een zestien keer zo lage concentratie kaliumionen, maar wel een zes keer zo grote concentratie gifstoffen, bestaande uit complexe eiwitten. Hammock en zijn medewerkers beoordeelden het effect van beide soorten gif door het te injecteren bij insecten, muizen. Daarnaast keken zij ook naar het effect op celkweken.

Een milliliter van het echte gif bleek vijf keer zo dodelijk als eenzelfde hoeveelheid van het voorgif. Het effect van het voorgif hield echter veel langer aan.

Volgens Hammock en zijn collega's bespaart de schorpioen energie door twee soorten gif te hanteren. Veel situaties kan hij af met het `goedkope' voorgif. Pas als de situtatie echt penibel wordt, hoeft het dier zijn echte gif inzetten. Doordat dit veel complexe eiwitten bevat, is het een duur product. Ook kan het voorgif een rol spelen bij de voortplanting, waarbij is waargenomen dat het mannetje het vrouwtje steekt tijdens de paring. Hammock gaat nu onderzoeken of er bij andere giftige soorten een vergelijkbaar tweetraps verdedigingsmechanisme bestaat.

    • Sander Voormolen