Luisteraar krijgt meer van hetzelfde

Nederland krijgt na 1 juni een kleurrijker radiolandschap. Dat is de bedoeling van de nieuwe verdeling van FM-frequenties. Of de luisteraar echt meer keus krijgt, valt te bezien.

Ze hebben gewonnen, maar tegelijkertijd ook verloren, de commerciële radiostations onder aanvoering van Sky Radio's Ton Lathouwers en Radio 538-directeur Erik de Zwart (die onlangs overstapte naar Noordzee FM). Ze voerden een felle lobby tegen het voornemen van het vorige kabinet de beschikbare FM-frequenties voor commerciële radio te veilen en slaagden erin het plan van tafel te krijgen. Maar met het uiteindelijke verdelingsmechanisme kunnen ze moeilijk tevreden zijn.

De regering-Balkenende besloot de frequenties voor commerciële radio — want voor de publieke omroep verandert er niets — te verdelen aan de hand van een `vergelijkende toets', waarbij radiostations een frequentiepakket niet verwerven door het hoogste bod uit te brengen, maar op grond van hun onderscheidende vermogen. Van de negen `kavels' van FM-frequenties die er voor (landelijke) commerciële radio te vergeven zijn, hebben er vijf een `oormerk'.

Zo is er één frequentie beschikbaar voor een nieuwszender, één voor klassieke muziek of jazz en één voor Europese muziek met de nadruk op Nederlands(talig) werk. Verder zijn er twee frequenties beschikbaar voor muziek die vanwege de beperkte doelgroep op de populaire muziekstations niet of nauwelijks aan bod komt. Voor de popzenders die op een breed publiek zijn gericht blijven zo nog maar vier frequentiekavels over.

Dat wordt dus dringen. Bij deze vier frequentiepakketten worden immers geen eisen aan de programmering gesteld, waardoor ze commercieel het interessantste zijn en waarvoor de belangstelling dus ook het grootste zal zijn. Alleen, omdat aan die frequenties geen inhoudelijke eisen worden gesteld, is er ook geen vergelijkende toets mogelijk en moeten de radiostations die zo'n frequentie willen bemachtigen toch weer een bod uitbrengen. Met als gevolg dat de frequenties alsnog naar de hoogste bieders gaan.

Toch een soort veiling, maar dan met maar één biedronde. Alleen zijn er nu geen negen vrij in te vullen frequenties te koop, maar slechts vier. Er hoeft maar één nieuwkomer een hoger bod uit te brengen dan de vier bestaande populaire muziekzenders (Sky Radio, Radio 538, Noordzee FM en Yorin FM) en er valt iemand af. Terwijl de zittende stations de veiling juist hadden afgewezen met het argument dat ze dan het risico liepen hun plek in de ether en daarmee hun met hoge investeringen verworven marktpositie te verliezen.

De commerciëlen hadden natuurlijk ook een eigen plan — een frequentieverdeling met voorrang voor de zittende partijen — maar dat is nooit echt serieus genomen. Brussel zou dat, gezien de oneerlijke concurrentie ten opzichte van nieuwkomers, toch nooit hebben toegestaan, was de gedachte. Het enige succesje wat de commerciëlen tot op heden geboekt hebben, is dat hun huidige frequenties, waarvan de vergunningen eigenlijk al in 1999 afliepen, tot vier keer toe verlengd zijn, waardoor ze daar nog altijd tegen een geringe vergoeding gebruik van kunnen maken. Al die jaren hebben ze bovendien geen last gehad van nieuwkomers.

Of die nu wel zullen opstaan, is nog ongewis. Op een van de `vrije' frequentiekavels aast tot nu toe alleen nog Veronica, dat sinds het uit de Holland Media Groep stapte, wacht op een kans om terug te keren op de radio. Andere (kapitaalkrachtige) kandidaten zouden uit het buitenland moeten komen, maar hebben zich tot op heden niet gemeld. Het is niet onwaarschijnlijk dat zich voor 1 april, als de verdelingsprocedure uiterlijk begonnen moet zijn, nieuwe partijen zullen melden, want radio maken is — zeker als er geen eisen aan de programmering gesteld worden — een lucratieve tak van sport.

Aan radioreclame werd in 2002 ruim 328 miljoen euro uitgegeven, 103 miljoen euro bij de publieke omroep en 225 miljoen euro bij de commerciëlen, zo blijkt uit cijfers van de Media- en Reclamebank BBC, een bureau dat marktonderzoek doet naar reclamebestedingen in Nederland. Die omzet is laag vergeleken met bijvoorbeeld de uitgaven aan televisiereclame (ruim 4 miljard) en advertenties in dagbladen (659 miljoen), maar de winstmarge ligt bij radio, vanwege de beperkte kosten van het maken van radioprogramma's, aanmerkelijk hoger. De marktleiders Sky Radio, Radio 538 en 3FM hebben, met een marktaandeel van respectievelijk 18, 18 en 16 procent, samen meer dan de helft van de reclamemarkt in handen.

De belangen zijn dus groot. Voor de vijf `doelgroepfrequenties' geldt dat in mindere mate — wie zich op een kleiner marktsegment richt, zal daar minder inkomsten uit kunnen halen — maar ook hier zijn er gegadigden genoeg, al geldt dat niet voor alle kavels. Zo is er voor de nieuwsfrequentie maar één serieuze kandidaat, het bestaande Business Nieuws Radio van Willem Sijthoff en HAL Investments, tevens eigenaren van Het Financieele Dagblad. Verder moet het wel heel raar lopen als de frequentie voor klassieke muziek niet naar Sky Radio's Classic FM gaat.

Radio Nationaal van oud-Endemol-bestuurder Ruud Hendriks (tot voor kort te ontvangen op de middengolf) was aanvankelijk de meest voor de hand liggende kandidaat voor de frequentie die er leek te komen voor Nederlandstalige muziek, maar nu de beschrijving op het laatste moment is gewijzigd in `Europese' muziek (met substantiële aandacht voor het nationaal product) zouden ook Radio 192 (nu nog regionale radio voor `t Gooi) en Radio 10 FM (voor eenderde in handen van uitgever Wegener) hiervoor in aanmerking kunnen komen.

Radio 10 zou ook op een vrij in te vullen frequentie kunnen intekenen, maar de concurrentie daarvoor is vermoedelijk zwaarder, met kapitaalkrachtige partijen als Sky Radio (eigendom van Rupert Murdochs News Corp), Radio 538 (deels van Murdoch, deels van de oprichters), Noordzee FM van televisieproducent John de Mol, Yorin FM van de Holland Media Groep (tevens eigenaar van RTL4, RTL5 en Yorin) en Veronica, dat sinds het zich liet uitkopen uit HMG hoofdzakelijk teerde op de uitgave van het Veronica-blad en onlangs (met weinig succes) terugkeerde op televisie.

Voor de twee frequentiepakketten voor afwijkende muzieksoorten zijn vooralsnog vijf gegadigden: Veronica's Kink FM (alternatieve rock), ID&T Radio (dance- en clubmuziekstation van de gelijknamige evenementenorganisator), Country FM (country & western), Colorful Radio (wereldmuziek) en Arrow Classic Rock (van Willem van Kooten). Hierbij wordt de grote verrassing hoe de vergelijkende toets in de praktijk zal uitpakken. Hoe bepaal je immers of countrymuziek beter aan de (vage) criteria voldoet dan alternatieve rockmuziek?

Op verzoek van de Tweede Kamer heeft het ministerie van Economische Zaken een commissie van wijzen ingesteld, die hierover voorstellen mag doen. Die commissie moet ook bedenken hoe de biedingsprocedures voor de verschillende frequentiepakketten er precies uit zal gaan zien. De Kamer krijgt nog de kans hierover met de commissie te debatteren en eventueel (kleine) wijzigingen aan te brengen in de procedure. Als de richtlijnen niet verduidelijkt worden, is de kans groot dat partijen die naast een frequentie grijpen naar de rechter zullen stappen om te proberen de toewijzingsprocedure ongeldig verklaard te krijgen. Dan begint het hele circus misschien wel weer opnieuw.

De rechter heeft in eerdere uitspraken al te kennen gegeven er vooral aan te hechten dat de frequenties nu snel verdeeld worden, zodat aan de zaak die zich nu al vier jaar voortsleept eindelijk een einde komt en nieuwkomers niet langer onnodig benadeeld worden. Met datzelfde argument negeerde het huidige demissionaire kabinet de poging van de Kamer om de hele frequentiekwestie over de verkiezingen heen te tillen door het onderwerp `controversieel' te verklaren.

Het is de vraag of, tussen al het geruzie over de frequentieverdeling door, het uiteindelijke doel — ruimte voor meer radiostations en een gevarieerder aanbod — niet af en toe uit het oog verloren is. Want wat schiet de luisteraar er uiteindelijk mee op? Wordt het radio-aanbod werkelijk veelzijdiger? Strikt genomen wel. Er komen immers meer frequenties beschikbaar dan voorheen en die frequenties hebben een groter bereik. Maar het aantal werkelijk nieuwe spelers is in de praktijk vermoedelijk beperkt. De zeven radiostations die nu FM-frequenties hebben, zullen hun plek in de ether tegen elke prijs willen behouden, omdat ze anders de zaak wel kunnen opdoeken. Zonder etherfrequenties valt met radio maken geen droog brood te verdienen, daarvoor luisteren te weinig mensen via de kabel.

Aangezien er negen frequentiekavels te verdelen zijn, komen er mogelijk dus maar twee nieuwkomers bij, en hooguit drie of vier. Die nieuwkomers zullen zich bovendien waarschijnlijk via één van de `geoormerkte' frequentiepakketten op een kleine nichemarkt richten. Voor het gros van het luisterpubliek blijft het radio-aanbod dus nagenoeg gelijk. Is daar nou al die ophef rond de verdeling van etherfrequentie voor nodig geweest?

    • Jochen van Barschot