Ga eerst over links, daarna kan rechts

Het was een enerverende laatste campagneweek voor het CDA. In verschillende peilingen belandde de partij op een tweede plaats. Maar nu de kiezer heeft gesproken, maakt de CDA-leider zich op voor een nieuw premierschap. `Houd nog even afstand tot Bos.'

In de pauze van de ministerraad van 17 januari staan Piet Hein Donner en Aart Jan de Geus bij Jan Peter Balkenende. De twee CDA-bewindslieden vinden dat de demissionair premier in debatten te sterk positie kiest tegen Wouter Bos.

Tijdens het 2Vandaag-debat aan de Erasmus Universiteit sprak Balkenende Bos aan op een ondeugdelijke staatsboekhouding in het PvdA-verkiezingsprogramma. Tijdens het Radio 1-debat viel hij zijn rivaal aan op zijn veranderende standpunten over acceptatieplicht van scholen en het gedogen van xtc. En tijdens het debat bij Andries Knevel op de gedeeltelijke afschaffing van de hypotheekrente.

,,Zo is Jan Peter niet'', hadden de bewindslieden onder elkaar gezegd. Ze vermoeden dat de scherpe toon uit de koker van politiek assistent Jack de Vries komt. ,,Elke schop tegen Bos is een zetel voor hem'', zeggen Donner en De Geus die vrijdag tegen Balkenende. Is dat nou een verstandige houding? Toon liever vertrouwen in het eigen programma, zet niet wéér de aanval in op `oud-Paars'.

Balkenende luistert. Die dag stuurt de campagneleiding een bericht naar de zakcomputer BlackBerry die elk CDA-lid op campagne bij zich draagt: `Als Job Cohen kandidaat-premier wordt, vragen we gelijk het debat aan'. ,,We bestrijden niet de persoon Cohen'', zegt een betrokkene. ,,We bestrijden zijn standpunten.''

,,De winst van de afgelopen week'', zei Cees van der Knaap, staatssecretaris van Defensie en naaste adviseur, een dag eerder: ,,het gooi- en smijtwerk is voorbij.''

In de peiling van Maurice de Hond stijgt het CDA zondag een zetel, de PvdA blijft gelijk. Op de BlackBerry roept een kandidaat-Kamerlid iedereen op deel te nemen aan de internet-enquête van De Hond om zo de uitslag te beïnvloeden.

Er komen meer campagne-ideeën binnen: de buurt op de koffie vragen om stemmen te winnen, folders uitdelen in supermarkten, met de geluidswagen door het dorp rijden op verkiezingsdag.

Maandag 20 januari is een marathondag. De laatste dag voor het slotdebat op televisie. Aan het einde van de ochtend loopt Balkenende met een televisieploeg van het SBS-programma Stem van Nederland door de Rotterdamse haven. Het regent en het waait. Over zijn loden jas draagt hij een veiligheidsvest, op zijn hoofd een gele helm. Help! Wat doet hij nou? Hij stapt in een container en laat zich omhoog takelen. ,,Tof dat hij het doet'', zegt de producente die beneden toekijkt. ,,De Graaf en Marijnissen durfden niet.''

De kraanmachinist laat de demissionair premier rondtollen als in een zweefmolen en stelt hem dan een vraag: ,,Waar is het borstbeeld van Drees gebleven dat in het Torentje stond?'' ,,We hebben het in de kelder gezet'', roept Balkenende tegen de wind in. Als de machinist genoeg van zijn speeltje heeft, laat hij de container zakken. De druppels staan op Balkenende's bril. Even later eet hij in de kantine van het overslagbedrijf een bord friet met kipsaté. Met mes en vork.

Om kwart over één vertrekt de BMW naar Den Haag voor het lijsttrekkersdebat van het Jeugdjournaal. Hij verruilt zijn donkerblauwe colbert voor een trui met een rits, doet zijn blauwwitte das af. Maar Wouter Bos is het leukst. Die heeft stiekem gerookt toen hij negen was. Als Bos moet kiezen tussen wegen of natuur in Limburg, kiest hij voor het laatste. Applaus.

Een confrontatie tussen Balkenende en Bos blijft uit. Wel wordt de premier geconfronteerd met Hamid, een Iraans jongetje dat in Nederland is opgegroeid, maar binnenkort wordt teruggestuurd. Hamid heeft de treurigste bruine ogen die er bestaan. ,,Zullen we hem niet een verblijfsvergunning geven?'', vraagt de presentatrice. Jack de Vries, die het debat in een kamer naast de studio op televisie volgt, draait geërgerd op zijn stoel. ,,Hij zit daar als MP. Daar kan hij nooit een uitspraak over doen.''

,,Het doet me pijn. Ik zie dat de kinderen verdriet hebben'', antwoordt Balkenende en rept voorzichtig over ,,een bepaalde mogelijkheid voor individuele gevallen''. ,,Met meneer Balkenende valt weinig zaken te doen'', concludeert de presentatrice. Van de 45 aanwezige kinderen kiezen er uiteindelijk maar vier voor hem.

Aan het einde van de middag moet de CDA-leider opnieuw plaatsnemen in de grimeerstoel. In een café op de Goudse Markt wordt hij door 2Vandaag geïnterviewd. ,,Zou Job Cohen een goede premier kunnen zijn?'', vraagt presentator Tijs van den Brink. Daarover laat Balkenende zich niet uit. ,,Ik ga liever zelf door'', zegt hij.

Tijdens het gesprek maakt cartoonist Paul Kusters een spotprent van Balkenende. De premier is afgebeeld op een zuil. `Uw nieuwe premier', staat er onder. Maar de figuur van Balkenende wordt aan het zicht onttrokken door het levensgrote hoofd van Cohen. ,,Ik sta nog steeds op die zuil'', zegt hij, als na afloop van de uitzending om zijn reactie wordt gevraagd. ,,Bent u niet een beetje bang voor hem?'', vraagt de tekenaar. ,,Neuh. Mijn gevoel zegt dat het goed afloopt.''

In de auto op weg naar de slotmanifestatie van het CDA in het Rotterdamse Luxortheater hoort Balkenende even na zes uur op de radio de bespreking van de avondbladen. Het Parool opent met een zinsnede van Cohen: ,,Ik blijf liever burgemeester in Amsterdam.'' Hij besluit er zijn toespraak van die avond mee te eindigen. ,,Laten we woensdag bij de verkiezingen ervoor zorgen dat die wens in vervulling gaat.'' De band SIGS! speelt het CDA-lied `Samen'. Ballonnen komen naar beneden. Balkenende hupt van zijn ene voet op de andere en knalt tussen zijn handen paarse ballonnen kapot.

De volgende dag trekt hij zich terug in de kamer van Cees van der Knaap op het ministerie van defensie. Aanwezig zijn Jack de Vries, campagneleider Meüs van der Poel en Cees van der Knaap. De Vries onderwerpt Balkenende bij zulke sessies aan een rollenspel. Hij speelt afwisselend de andere lijsttrekkers en de interviewers en beoordeelt Balkenende's reacties. Niet te onzeker, niet te cynisch. Ze bekijken videobanden van voorbije debatten. Het advies dat hij van de bewindslieden krijgt: het moet duidelijker. ,,Hij moet vanavond de premier uithangen'', zegt een betrokken partijfunctionaris. ,,Hij zal laten zien dat hij zelf boven de partijen staat. Luchtig en aimabel.''

De Vries (33) staat vooral bekend om zijn `ervaring'. Hij begon zijn carrière in het CDA als woordvoerder van Enneüs Heerma halverwege de jaren negentig. ,,Jan Peter en Jack hebben vier van de vijf wereldzeeën bevaren'', zegt De Geus. ,,Zijn ervaring is zijn kracht'', zegt een CDA-politicus over Balkenende. ,,Maar kracht en zwakte liggen dicht bij elkaar. Hij is óók politiek wantrouwend. Dan ben je soms te scherp, zoals met de interventie tegen Bos. Dan schiet hij in de stress uit angst de controle te verliezen. Juist door een nerveuze reactie kun je schade aanrichten.''

De BlackBerry spuugt ANP-berichten uit. Een peiling van Interview/NSS waaruit blijkt dat 55 procent van de Nederlanders Balkenende als premier verkiest tegenover 45 procent voor Cohen wordt onmiddellijk doorgestuurd. Het bericht dat Kamerlid Kees Vendrik (GroenLinks) minister De Geus (Sociale Zaken) geen vragen over de WAO zal stellen eveneens. Maar het laatste onderzoek van Maurice de Hond, van een dag eerder (PvdA 45 zetels, CDA 43), is nog niet aangekomen.

's Avonds, tijdens het slotdebat op televisie, staat Balkenende met de handen gevouwen achter een lessenaar in de oude zaal van de Tweede Kamer. Bos is gespannen. Hij valt Balkenende tijdens het duel over `normen en waarden' hard aan. ,,Het ergerlijke vind ik dat ik alleen maar mooie woorden hoor. Hoeveel geld trekt u ervoor uit?'' Balkenende antwoordt twee keer met hoge stem: ,,Als u nu even naar me luistert...'' Hij noemt Bos `flauw' en op de opmerking van SP-leider Marijnissen dat het een coalitie van CDA/PvdA zal worden – ,,een moetje'' – antwoordt Balkenende: ,,In deze economisch slechte tijden moet je dat niet doen.'' Na afloop fluistert Jack de Vries hem toe: ,,Zo bedoelde ik het.''

Op woensdagochtend om vijf over tien haalt Jan Peter Balkenende zijn oproepkaart en die van zijn vrouw uit zijn linkerbinnenzak.

Hij brengt zijn stem uit op Maria van der Hoeven, de nummer 2. In drie peilingen gaat de PvdA vandaag op kop, maar Balkenende zegt ,,een goed gevoel'' te hebben.

Op de BlackBerry verschijnt de oproep vandaag ,,ouderen te helpen stemmen''.

Aan het begin van de avond in het Haagse café Dudok neemt het campagneteam de laatste exitpolls door. Om zeven uur is de PvdA de grootste, een uur later het CDA, dan toch weer de PvdA. Als Balkenende even voor half elf door een triomfboog van groene confetti binnenkomt, is de formatie al begonnen.

,,Het wordt wel moeilijk, hoor, met de PvdA'', verzucht hij tegen Van der Knaap. Hij bespreekt de strategie met Donner.

Die zegt, volgens een ingewijde: ,,Houd nog even afstand tot Bos.'' Even later, in het nabeschouwende televisiedebat met Paul Witteman, antwoordt Wouter Bos hoopvol op de vraag naar het bestaansrecht van een CDA-PvdA-kabinet: ,,Er is een kans een ander beleid te voeren dan het afgelopen jaar.'' Maar Balkenende schommelt met zijn hoofd: ,,Ik vind praten daarover net iets te vlug.''

De volgende ochtend, voordat het CDA-fractieberaad begint, overlegt Balkenende nog even met zijn bewindslieden Donner, Van der Knaap en De Geus.

Zelf wil hij het liefst beginnen met de VVD en D66, maar Donner, die `opperstrateeg' wordt genoemd, zegt volgens ingewijden: ,,Start de informatiegesprekken niet op rechts, want als het misgaat, kun je niet meer over links. Dan lever je jezelf uit. Ga eerst over links. Mislukt dat, dan kun je nog altijd over rechts. Desnoods met de LPF.''

Dit is de slotaflevering van een verkiezingskroniek. Eerdere afleveringen verschenen op 7, 15 en 21 december 2002 en op 4, 11 en 18 januari 2003.