Een held voor de media

Op 13 januari vorig jaar redde een 15-jarige Almelose twee conducteurs uit de handen van zeventien meppende jongens. Premier Kok prees haar, KRO-kijkers wezen haar aan als Held van het Jaar 2002. Maar ze gaat nu al maanden niet meer naar school. Haar moeder zegt dat ze wordt mishandeld en bedreigd.

Ze is bleek, bleker nog door het zwarte haar dat deels langs haar gezicht valt en deels bijeengehouden wordt in een paardenstaart. De lichte ogen lijken lichter door het zachte blauw van haar trui. Ze is 33, maar ze ziet eruit als een meisje. ,,Welkom in het gekkenhuis”, zegt ze als ze de voordeur van haar huis opendoet – de voordeur van een rijtjeshuis in Almelo. Dit is Chantal, de moeder van het meisje dat op 13 januari 2002 op het perron van station Apeldoorn twee conducteurs redde van zeventien jongens die op hen in sloegen. Al vaak is herhaald hoe honderden mensen, onder wie militairen, niets deden en bleven toekijken vanuit de trein. Maar haar dochter, toen 15, belde de politie en sprong ertussen.

Ze was voorpaginanieuws. Ze kwam in alle televisiejournaals. Ze werd geëerd door het 4 & 5 mei Comité, door het Leger des Heils, door de Stichting tegen Zinloos Geweld, door de burgemeester van Almelo, door de NS, door de politie en door de brandweer. Ze werd uitgenodigd door Wim Kok, toen nog minister-president, die haar moedige gedrag aan heel Nederland ter navolging voorhield.

Daarna zou de aandacht misschien voorbij zijn geweest, als Nederland niet opnieuw verontwaardigd was geraakt door de passiviteit van toeschouwers bij het volgende incident, in Venlo, op 22 oktober. Dat de toeschouwers daar tien, vijftien seconden hadden om te begrijpen wat er gebeurde – twee jongens op een scooter sloegen René Steegmans voor de deur van de supermarkt dood omdat hij iets had gezegd van hun onbeleefde gedrag tegen een oude vrouw in een invalidenwagentje – deed er niet toe. Niemand wilde er ook aan denken dat in die korte tijd de politie was gebeld en het personeel van de supermarkt was gewaarschuwd, waardoor de twee jongens meteen konden worden gearresteerd. De toeschouwers waren er niet tussen gesprongen – dát telde. ‘s Avonds mocht de Almelose bij Barend & Witteman komen vertellen waarom zij dat wel had gedaan.

De woede die daarna ontstond toen bekend werd dat twee Albert-Heijnmedewerkers in Amsterdam voor de rechter moesten komen omdat ze een dief hadden gemolesteerd, maakte duidelijk dat zelf optreden en zelf ingrijpen in Nederland de nieuwe norm was geworden. En zij werd er het symbool van. Op 22 december wezen de kijkers van het KRO-programma Helden en Heiligen haar aan als de Held van het Jaar 2002. Niet de Surinaamse oma die al vijftig jaar in haar eigen huis kleine kinderen in nood opvangt. Niet de Marokkaanse jonge vrouw die mishandelde en misbruikte meisjes helpt. Niet het Nederlandse echtpaar dat in Kenia zestig scholen heeft opgericht. En ook niet de vier mannen uit Twente die een zwangere vrouw en haar zoontje van anderhalf met gevaar voor eigen leven uit een te water geraakte auto redden, al leek hun heldendaad nog het meeste op de hare. Maar zij waren volwassen mannen in windjacks, met een Twents accent. Geen mooi, jong en hip meisje dat na haar heldendaad een liedje schreef dat ze in de uitzending van Helden en Heiligen zelf mocht zingen, nog voordat ze gekozen werd, op muziek van Tjeerd Oosterhuis en geholpen door Edsilia Rombley, songfestivalwinnares in 1998. Die zong met haar mee. ,,Een droomverhaal”, zegt mediadirecteur Ton Verlind van de KRO nu. ,,Bijna een sprookje.”

Het meisje krijgt op 22 december twee keer zoveel stemmen als alle andere kandidaten bij elkaar. (Er keken 990 duizend mensen, ze gaven het programma een 7,4.) De volgende dag, maandag 23 december, staat in het Algemeen Dagblad een verhaal waarin haar moeder Chantal vertelt hoe het volgens haar komt dat haar dochter zo ,,slecht tegen onrecht kan”. Haar dochter maakte als klein kind mee, dat haar stiefvader haar moeder ,,alle hoeken van de kamer” liet zien. Ze sprong er dan tussen, zegt haar moeder. Maar haar stiefvader zette haar aan de kant en ging door. Chantal vertelt op 23 december ook dat haar dochter al bijna twee maanden niet meer naar school gaat. Ze zit op de mavo-afdeling van Klein Borculo, een school voor zeer moeilijk opvoedbare kinderen in Borculo. Maar ze gaat niet meer, zegt ze zelf, omdat ze getreiterd en mishandeld wordt door de andere leerlingen. Ze heeft na 13 januari 2002 ook grote problemen met haar moeder gehad. Ze zat drie maanden in de crisisopvang.

Ontmoeting met Bos

,,Ik word gek van de drukte”, zegt Chantal, op de bank in haar huiskamer. Ze zet haar mobiele telefoon uit, maar het e-mailprogramma van haar computer blijft aan staan. Het is 15 januari, een jaar na het incident op station Apeldoorn. Haar dochter heeft net een cd opgenomen met haar liedje, `I promised myself’. (Eerst heette het `Superwoman’.) De KRO maakt de clip die erbij hoort. Ze moet de volgende dag optreden in hotel Des Indes in Den Haag, waar de stichting Peacemaker een `kick-off’ houdt. Peacemaker, opgericht door 37 vrijwilligers, wil voor jongeren cursussen tegen zinloos geweld gaan opzetten. Een paar dagen daarna moet ze naar de Onderwijstentoonstelling in Utrecht, waar in een stand van het ministerie van VWS een levensgrote foto van haar zal worden opgehangen, naast een net zo grote foto van Hannie Schaft, het `meisje met het rode haar’ dat in de Tweede Wereldoorlog in het verzet zat en door de Duitsers werd vermoord. Zo moeten leraren erop attent worden gemaakt dat het ministerie van VWS subsidie geeft aan projecten die helden uit de oorlog in verband brengen met helden van vandaag. ,,Iedereen wil [haar] hebben”, zegt Chantal. ,,Ze staan hier op de stoep, zonder afspraak. Ze komen met filmcamera’s.” Ze heeft net besloten, zegt ze, dat ze overal nee op gaat zeggen. ,,Ik moet mijn kinderen beschermen.”

Haar dochter gaat nog steeds niet naar school, ook al is ze leerplichtig. Ze is boven op haar kamer aan het oefenen op haar liedje. Haar zusje, 14, is ook thuis. Haar andere zusjes, van 10 en van 4 – ze hebben alle vier een andere vader – zijn wel naar school. Chantal wil eerst niet praten over de school van haar dochter, ze wordt er boos van. Ze vertelt liever over haar eigen studie – Russisch, bij de LOI. Ze was er in september mee begonnen, maar door ,,alle heisa” met haar dochter ligt dat nu ook stil. Ze heeft op de havo gezeten, in Almere, en als vrijwilliger voor Greenpeace gewerkt. Ze wil nu Russisch leren om bij de Verenigde Naties te kunnen gaan werken. Chinees of Arabisch had ook gekund. Ze wil iets voor de wereld doen, zegt ze. ,,Er zijn veel dingen die niet lopen zoals ze moeten lopen.” Met dat besef heeft ze haar kinderen ook opgevoed. Daardoor hebben ze allemaal dat sterke rechtvaardigheidsgevoel dat haar dochter heeft. ,,[Ze] vindt het nog steeds vervelend dat ze in het gesprek met Wim Kok niet heeft kunnen praten over wat haar het meeste bezighoudt”, zegt Chantal. ,,En dat is de honger in Afrika. Ze begrijpt niet dat dat nog niet geregeld is.”

Haar dochter had in het tv-programma het Jongeren Lagerhuis willen optreden, zegt haar moeder. Dan kon ze over dat soort onderwerpen praten. Maar voor het Jongeren Lagerhuis moet ze 17 zijn. Ze wilde ook een gesprek met PvdA-lijsttrekker Wouter Bos. Dat was bijna gebeurd. Op verkiezingstournee in Almelo zou Wouter Bos haar een roos geven. Maar op het laatste moment werd de afspraak afgezegd. Volgens Chantal omdat de redactie van De Roskam, een krant in Almelo, had geschreven dat haar dochter nu ook al door de politiek werd misbruikt. ,,Dat was fnuikend”, zegt Chantal. Haar dochter kreeg wel rozen thuisgestuurd, een hele bos zelfs. Ze staan in een vaas op tafel. Er zit een kaartje bij met een handgeschreven tekst. Ik nodig je graag uit om straks in alle rust in Den Haag te komen praten. Het is ondertekend door Wouter Bos.

Volgens het secretariaat van de PvdA in Den Haag was angst voor misbruik van het meisje niet de reden om de afspraak met haar af te zeggen. ,,[Haar] moeder wilde geen televisie bij de ontmoeting hebben”, zegt een woordvoerster. ,,En dat konden wij niet garanderen.”

Explosief

De 15-jarige werd begin november op Klein Borculo voor een halve dag naar huis gestuurd om af te koelen, nadat er een vechtpartij was geweest met een medeleerling, na schooltijd. Een van de adjunct-directeuren had er een eind aan gemaakt. Iedereen die had meegedaan, moest bij de directeur komen om de ruzie uit te praten. Maar zij kwam niet. Ze kwam helemaal niet meer. De andere leerlingen zeiden dat ze zich arrogant gedroeg en zich ver boven hen verheven voelde. Ze konden haar niet uitstaan. Volgens het meisje werd ze sinds het incident in Apeldoorn regelmatig opgewacht door groepen jongens die wel eens wilden kijken of ze ook tegen hen op kon.

De leerplichtambtenaar uit Almelo zei tegen haar moeder dat ze maar een andere school voor haar dochter moest gaan zoeken. Ze ging er bij vier langs – vier gewone scholen, geen scholen voor zeer moeilijk opvoedbare kinderen. Dat vond Chantal niet meer nodig. ,,[Ze] werd steeds aangenomen”, zegt ze. ,,Maar dan belden ze naar Klein Borculo en dan was het subiet mis.” Ze is boos om de ,,gruwelijke verhalen” die ze daar blijkbaar over har dochter vertellen. De directeur van Klein Borculo, Frank de Vries, zegt dat maar één school contact met hem heeft opgenomen. De andere scholen stelden zelf vast dat het meisje waarschijnlijk niet zo maar naar het speciaal onderwijs verwezen was. Frank de Vries kan er in de krant niet al te openhartig over zijn, maar in het algemeen wil hij wel vertellen dat op zijn school – die door de inspectie als zeer goed wordt beoordeeld – kinderen met ADHD zitten, kinderen die `externaliserend’ gedrag vertonen (overdreven extravert en explosief), of juist `internaliserend’ gedrag (depressief, neiging tot autisme), kinderen die werkelijkheid en fictie door elkaar halen, of die van huis uit geen enkele structuur meekrijgen, geen enkel gezag accepteren. Chantals dochter ging eerst in Almelo naar het speciaal onderwijs, daarna in Borculo. ,,Je komt niet zomaar bij ons”, zegt Frank de Vries. ,,En na ons zijn er in Nederland geen alternatieven.”

Hij vertelt dat zijn leerlinge altijd een ,,goed ontwikkeld gevoel van eigenwaarde” heeft gehad. Dat is na 13 januari 2002 niet minder geworden. Droeg dat er misschien toe bij dat ze op station Apeldoorn tussen vechtende jongens en mannen durfde te springen? ,,Ik wil me er niet over uitspreken”, zegt Frank de Vries. ,,Het was een goede daad van haar. Daar doe ik niets aan af. En dat ze ervoor in het zonnetje is gezet, dat hóórt.” Hij denkt even na en zegt dan: ,,Maar je kunt er inderdaad vraagtekens bij zetten dat ze is gaan meevechten. Je kunt je ook afvragen of ze dat deed juist om wat haar probleem is.”

Een paar dagen voor de kerstvakantie – de voorbereidingen voor de uitzending van Helden en Heiligen waren al aan de gang – moest Chantal met haar dochter bij de leerplichtambtenaar in Almelo komen. Die stelde vast dat er geen andere school voor haar gevonden was en dat ze dus terug moest naar Klein Borculo. Daar kon ze zo weer komen, zegt Frank de Vries. Alle kinderen kunnen altijd weer op zijn school terugkomen. Maar toen de leerplichtambtenaar aan haar vroeg of ze dat zou doen, zei ze: ,,Nee.” En toen hij haar moeder vroeg of ze het besluit van haar dochter steunde, zei die: ,,Ja.” Chantal zegt nu: ,,[Ze] heeft recht op veilig onderwijs en dat is er niet in Klein Borculo. Ze mag zich niet verweren. Ze moet zich in elkaar laten slaan.”

Na de kerstvakantie meldde Chantals dochter zich ziek op Klein Borculo. Maar voor de leerplichtambtenaren is ze nu een schoolweigeraar. Chantal kan een boete krijgen, of zelfs gevangenisstraf. Haar dochter kan onder toezicht worden gesteld van de Raad voor de Kinderbescherming. Dan krijgt ze een voogd die zich met de opvoeding gaat bemoeien.

Sterretje

Halverwege het gesprek met Chantal komt haar dochter naar beneden. Ze heeft een witte coltrui aan en een zwarte broek. Ze zegt: ,,Ik stop met zingen, ik ben schor.”

Haar moeder: ,,Zet een kopje thee voor jezelf.”

[Dochter]: ,,Morgen zingt er toch wel iemand met me mee, hè?”

Ze moet het liedje van haar cd zingen bij de `kick-off’ van Peacemaker, live, voor de tweede keer in haar leven.

,,Nee”, zegt haar moeder, ,,morgen zing je alleen.”

[Dochter]: ,,Dat gaat niet. Dat kan ik niet.”

,,Ja, meid”, zegt haar moeder, ,,het zal toch moeten. Het hoort erbij.”

Haar dochter is een kind dat het woord van een volwassene niet vanzelf voor waar aanneemt, zegt haar moeder. ,,Ze vindt, ook al ben je jong, je mag je mening hebben. Ze vindt het moeilijk te accepteren dat volwassenen beslissen over kinderen.”

Hoe denkt zij erover dat haar dochter naar het speciaal onderwijs gaat? Chantal: ,,Ze kunnen mij er niet meer van overtuigen dat het nodig is. Ze heeft moeten leren om leerkrachten te laten uitspreken. Dat vindt ze nog steeds moeilijk, maar ze is dit jaar veel rustiger geworden. Ze is gewend geraakt aan televisiecamera’s, ze denkt meer na voordat ze praat.” Ze wordt opeens boos. ,,Waarom wordt er altijd naar haar gewezen? Waarom nooit naar die leerkrachten?” Ze wacht even. Dan zegt ze: ,,Ik wil het niet meer over school hebben.” En dan: ,,Ik ben zo geschrokken van de reactie van een volwassen man op mijn dochter.” Ze bedoelt Frank de Vries van Klein Borculo. ,,Tot het bót heeft hij haar naar beneden gehaald.” Ze wijst met een vinger en doet alsof ze de directeur is. ,,[...], je bent nu een held, gedráág je ook als een held. Wát een man.” (Frank de Vries: ,,Ik heb daar alleen maar iets tegen haar over gezegd toen ze op school de kabels van de computer had doorgesneden.”) Chantal zegt dat ze zich niet geroepen voelt om met de directeur van Klein Borculo mee te werken. ,,Dat een man die zo slecht met kinderen kan omgaan op zo’n positie zit. Honger in Afrika is erg. Maar dit is ook erg.”

Ze vertelt hoe haar dochter de dag ervoor aan haar vroeg of ze naar school zou gaan om haar net uitgekomen cd’tje aan ,,die meneer” te geven. ,,Gewoon op zijn bureau leggen en niets zeggen. Kijk maar wat er van mij is terechtgekomen. Ik zei: wat vind jij ervan? Ze zegt: ik zou het het liefste wel doen.” Nu lacht Chantal weer.

Frank de Vries van Klein Borculo zegt dat hij verbaasd naar de uitzending van Helden en Heiligen heeft gekeken, op 22 december. ,,Ze werd gelanceerd als een sterretje.” Zoals ze, zegt hij er zacht achteraan, zichzelf ook op school lanceerde. ,,Het zou mij allemaal best zijn, als het om een volwassene ging. Niet om een meisje dat steeds meer in disbalans raakt.” Hij vindt dat zijn leerlinge door de KRO commercieel geëxploiteerd wordt. Hij had dat van een ,,katholieke omroep” niet verwacht. Een paar weken voor de uitzending werd hij gebeld door iemand van de redactie van Helden en Heiligen. Die beloofde hem, nadat ze had gehoord hoe het met het meisje ging, om rekening te houden met haar omstandigheden. Frank de Vries: ,,Daar heb ik weinig van gemerkt.”

Wat zegt de KRO?

Ton Verlind, de mediadirecteur van de KRO, heeft zich laten voorbereiden door een medewerkster. Op zijn bureau ligt een stapeltje A-viertjes met antwoorden op alle mogelijke vragen. Af en toe kijkt hij erin. Hij vertelt hoe uit de 1.200 mensen die door het Nederlandse publiek kandidaat waren gesteld voor het heldendom, een groslijst werd gemaakt van 365, voor iedere dag van het jaar één. Daaruit moesten er vijf worden gekozen met wie ,,inspirerende televisie” te maken viel. Ton Verlind: ,,Het doel was niet om mensen op een voetstuk te plaatsen, maar om de eigen verantwoordelijkheid te stimuleren.” De bijdrage van de KRO aan het normen-en-waardendebat. De KRO, zegt Ton Verlind, ging er niet van uit dat de kandidaten allemaal een onberispelijke levensloop zouden hebben. Er werd gekeken naar de ,,betekenis van de daad”.

Hij kende het meisje niet toen ze, begin november, voor het eerst werd genoemd als mogelijke held. Maar hij zag al snel dat ze voldeed aan ,,een zeker ideaalbeeld”. En dat ideaalbeeld heeft hij, nu ze gekozen is, nog steeds. ,,Vlotte babbel, leuke uitstraling, creatieve ambitie.” Ton Verlind ontkent dat de KRO haar gepusht heeft. Op internet, waar de verkiezing al weken voor de uitzending begonnen was, stond ze al vanaf het begin bovenaan. ,,Ze is door het publiek naar voren geschoven.”

Het kan best zijn, zegt hij, dat de redactie van Helden en Heiligen even heeft getwijfeld over het meisje, nadat er met haar school was gepraat. Maar die twijfels hebben hem nooit bereikt. En als ze hem wel bereikt hadden, zegt hij, waren ze voor hem geen reden geweest om niet met haar verder te gaan. ,,Ik heb mijn ogen niet in mijn zak. Ik zag echt wel dat er ingewikkeldheden in haar achtergrond zijn. Maar helden waar niets mee is zijn er niet. Aan iemand die zijn vermogen aan de Derde Wereld afstaat is psychologisch ook wel wat af te dingen. Goede daden verrichten komt altijd voort uit een mengeling van eigenbelang en altruïsme.”

Maar ze is een meisje van 16.

Ton Verlind: ,,Een meisje van 16 dat al redelijk volwassen is, dat afwegingen kan maken en dat zich goed weet te verweren. En wij hebben geen grote druk op haar uitgeoefend. Ze wilde zelf. Ze heeft van ons de kans gekregen om te doen wat ze graag wilde: zingen. We hebben haar in contact gebracht met Tjeerd Oosterhuis. Als wij hadden gezien dat het haar macht te boven ging, hadden we haar niet live op televisie laten optreden.” Meteen na de uitzending kreeg ze een `persoonlijk adviseur’ van de KRO toegewezen, om haar te helpen alle aandacht van kranten en televisie voor haar te doseren. Dat laat zien, zegt Ton Verlind, dat de KRO haar niet aan haar lot heeft overgelaten. Pas deze week is de begeleiding van het meisje overgedragen aan de platenmaatschappij die haar cd heeft uitgebracht. Die platenmaatschappij is Digidance. ,,Geen mensen met dollartekens in hun ogen.” Hij leest voor uit de aantekeningen: ,,Klein, snel en ontzettend hip.”

Frank de Vries van Klein Borculo hoopt voor zijn leerlinge dat ze veel succes zal hebben met haar cd. En het zou hem niet eens verbazen als het haar lukt om door te breken als popster. ,,Ze heeft eigenschappen die haar daar heel geschikt voor maken.” Maar wat, zegt hij, als het níét lukt? ,,Dan komt ze wel erg hard op aarde terecht.” Ze kan beter eerst de mavo afmaken, vindt hij. En dan naar de havo – dat wilde ze altijd al. En dan kan ze daarna naar de kleinkunstacademie. Ton Verlind vindt dat de uitverkiezing van het meisje tot heldin van 2002 en het televisieoptreden haar alleen maar goed hebben gedaan. ,,Ik zie helemaal niet in waarom succes een verkeerde invloed op haar karakter of haar ontwikkeling zou hebben. Ze is door ons in een volwassen wereld terechtgekomen, met veel positieve impulsen. Een creatief circuit met betekenis.”

En wat als het succes ophoudt?

Ton Verlind: ,,Daar slaat ze zich ook wel doorheen.” Frank de Vries denkt daar anders over. Hij zegt: ,,Ze slaat zich er nu al niet doorheen.”

Haar optreden voor de stichting Peacemaker, op donderdag 16 januari in Den Haag, wordt op het laatste moment afgezegd. Chantal vindt het bij nader inzien niet goed voor haar dochter. Die is de avond ervoor wel in Hart van Nederland van SBS6 geweest.

De opening van de stand van het ministerie van VWS, op 21 januari op de Nationale Onderwijstentoonstelling in Utrecht, gaat ook niet door. Het meisje moet die dag met haar moeder bij de leerplichtambtenaar komen. Haar foto hangt er wel, naast die van Hannie Schaft. Het bureau dat dat had bedacht, wilde haar eerst naast Etty Hillesum hangen, de joodse schrijfster die in 1943 in Auschwitz werd vermoord. Maar van Etty Hillesum was geen foto beschikbaar waar ze helemaal op stond.

Deze week is het meisje met haar moeder op een nieuwe school gaan kijken, een school voor speciaal onderwijs met de mogelijkheid om een diploma te halen. Klein Borculo heeft voor haar bemiddeld. Chantal zegt dat ze ,,behoorlijk geïntimideerd” is door de leerplichtambtenaren. Zelf heeft ze ook gedreigd. ,,Ik zei: als jullie haar terugsturen naar Klein Borculo, gaan we al onze gesprekken herhalen voor de rechtbank.” Dwang helpt niet bij haar, zegt ze. Ze is iemand van de dialoog. Maar ze vindt nu wel dat haar dochter weer naar school moet. ,,Ze wordt er goed gek van om de hele dag thuis te zitten.”

Naschrift (1 februari 2017): In overleg met de betrokkenen zijn de achternaam van Chantal en de volledige naam van haar dochter uit dit artikel verwijderd [red.].

    • Jannetje Koelewijn