Domheid wordt nieuwe ziekte van Nederland

Wat moet het nieuwe kabinet straks doen voor de economie? En welke coalitie kan dat het best? Economen geven een antwoord. `Ik smeek D66 bijna op mijn knieën om mee te doen.'

Paars I begon zijn regeerperiode met het motto `werk, werk, werk', Paars II wist niets te verzinnen en het eerste kabinet-Balkenende kwam na lang wikken en wegen met `werken aan vertrouwen'. Wat moet het motto worden van het nieuwe kabinet, nu de Nederlandse economie wel een impuls kan gebruiken? `Kennis, kennis en kennis' als het aan de Nederlandse economen ligt. Alleen investeringen in onderzoek, innovatie en onderwijs kunnen de Nederlandse economie vlot trekken.

,,Nederland heeft een nieuwe ziekte, de Dutch knowledge disease. Met onze kennis loopt Nederland achter op de rest van Europa, waardoor onze welvaartskoek niet langer meer groeit'', zegt Luc Soete, hoogleraar in Maastricht. Zijn collega Alfred Kleinknecht in Delft valt hem bij: ,,Met onze uitgaven voor onderwijs zitten we laag in Europa. Het land wordt langzaam maar zeker dommer.''

De toestand van de Nederlandse economie was een belangrijk thema in de verkiezingsstrijd en wordt dat in de formatie. De groei is stilgevallen, de werkloosheid loopt op en er zijn begrotingstegenvallers. Het recept van de meeste politieke partijen: het kabinet moet bezuinigen, want de staatsschuld moet worden afgelost. En het bedrijfsleven en de vakbonden moeten de lonen matigen.

De cocktail van loonmatiging en schuldaflossing kan de economen nauwelijks bekoren. Eric Bartelsman hoogleraar in Amsterdam zegt: ,,De partijen moeten af van de retoriek over tekorten en aflossen. Of de schuldquote in 2007 48 procent of 52 procent is, maakt allemaal weinig uit. Je moet geld investeren waar je het meeste rendement haalt.'' Waarin? ,,Onderwijs, technologische infrastructuur en innovatie.'' Kleinknecht vult aan: ,,Onderwijs levert een rendement op van acht tot twaalf procent. Het aflossen van de staatsschuld vier tot vijf procent.''

Kleinknecht vindt ook het gedebatteer over ,,een kwart procentje hier en daar'' weinig zinvol. Hij wijst er op dat Nederland met groei van de toegevoegde waarde per gewerkt uur – een goede maatstaf voor de dynamiek van de economie – sinds 1985 fors achterloopt bij de rest van Europa. ,,Dat hebben we gecompenseerd door goedkope arbeid, via de loonmatiging.'' Aan goedopgeleide mensen is nu gebrek. ,,Goede mensen zijn schaars. Dat maakt Nederland onaantrekkelijk voor intelligente bedrijven.''

Kleinknecht wil `een masterplan voor het onderwijs', dat vijf tot zes miljard kost. D66 heeft zich geprofileerd als de onderwijspartij. ,,Als zij voor elkaar krijgen om drie miljard te investeren door in een kabinet te gaan zitten, dan zouden zij zich echt verdienstelijk maken voor de economie. Ik smeek D66 bijna op mijn knieën om dat te doen'', zegt Kleinknecht, die zelf om immateriële redenen GroenLinks heeft gestemd.

Ook Soete ziet D66 graag in een kabinet, met PvdA en CDA. Zeker niet met de VVD van lijsttrekker Zalm. ,,De economie lijkt op een flipperende Zalm die op tilt is geslagen. Een groot deel van de aardgasbaten gaat naar het asfalt. Veel meer moet naar het onderwijs. Stop maar een nieuw muntje in de flipperkast!''. Het is overigens niet alleen een kwestie van geld. ,,Universiteiten blijven alles doen. Bij elke nieuwe techno-hype, zoals life sciences, roepen alle universiteiten: dat kunnen wij ook! Tegelijkertijd zijn bedrijven hun research aan het specialiseren. Je moet bedrijven en onderwijs koppelen, zoals Wijers heeft gedaan met onderzoeksscholen'', aldus Soete.

De CDA-econoom Lans Bovenberg hoogleraar in Tilburg vindt scholing ook hard nodig. ,,Investeringen in onderwijs zijn misschien nog wel belangrijker dan het aflossen van de staatsschuld'', zegt Bovenberg. ,,Werknemers moeten productiever worden en dat vergt investeringen in het menselijk kapitaal. Dat is iets dat waarschijnlijk best goed met de PvdA is te realiseren'', vindt Bovenberg. ,,Meer mensen moeten gaan werken en werknemers moeten langer gaan werken. Vooral de arbeidsparticipatie van ouderen moet omhoog, alleen al om de vergrijzing op te vangen,'' vindt Bovenberg. ,,Dat vergt wel een aantal ingrepen in de sociale zekerheid, zoals bij de fiscale stimulansen voor vervroegd pensioen en de WAO die gevoelig liggen bij de PvdA.'' Bartelsman vindt ook dat met ,,met de WAO nog enorm veel te winnen valt''.

Naast de `productiviteitsagenda' moet het nieuwe kabinet werk maken van de deregulering, vindt Bovenberg. ,,Het gebrek aan geld moet maar worden benut om de deregulering een impuls te geven – elk nadeel heeft zijn voordeel.'' Zo moet de arbeidsmarkt nog flexibeler worden: ,,Is het economisch succes van de afgelopen jaren vooral te danken aan de arbeidsparticipatie van vrouwen, de komende jaren zal een zelfde slag moeten worden gemaakt met de participatie van ouderen.'' Dat gaat volgens Bovenberg niet makkelijk met de PvdA. ,,De hele deregulering is makkelijker te realiseren met de VVD.'' Vooral daarom hikt Balkenende volgens hem zo aan tegen een coalitie met de PvdA.

PvdA-stemmer Bartelsman ziet een nationaal kabinet als beste optie, dus met CDA, PvdA en VVD. ,,Dan moeten ze vooral over de lange termijn nadenken. En dat zullen ze tot de conclusie komen dat ze eigenlijk allemaal hetzelfde willen: een kwalitatief sterke economie.'' Dat het kan, zag hij in het televisiedebat met Van der Hoeven (CDA), Van Nieuwenhoven (PvdA) en Schultz van Haegen (VVD). ,,Zij konden het eigenlijk wel goed vinden.'' Bij de heren politici is er volgens hem ,,wat minder testosteron nodig en meer hersenen''.

    • Herman Staal
    • Karel Berkhout