Balkenende probeert een `poker game'

In de eerste schermutselingen over een kabinet is het: CDA tegenover de rest. Maar zelfs de VVD verlangt niet écht naar een alternatief voor CDA-PvdA.

Nog geen jaar geleden was het dat de partijen in de nieuw-verkozen Tweede Kamer ook hun eerste advies aan de koningin na de verkiezingen uitbrachten. Er heerste een gespannen sfeer op 17 mei 2002: alle lijsttrekkers kwamen met bodyguards perscentrum Nieuwspoort binnen, in verband met bedreigingen na de moord op Fortuyn.

In die uitzonderlijke situatie waren de adviezen verrassend eensluidend: er moest snel een coalitie komen bestaande uit de grote winnaars – CDA en LPF – aangevuld met de VVD, een van de grote verliezers.

Dat gebeurde.

Dezelfde persconferenties op 24 januari 2003 vinden in een heel wat ontspannener sfeer plaats. Nog maar één fractievoorzitter – Marijnissen van de SP – komt met bewakers binnen. Maar de eenstemmigheid van toen is verdwenen, hoewel er ook nu een duidelijke electorale verschuiving is: de PvdA heeft dermate fors haar verlies van mei vorig jaar goedgemaakt, dat deze partij nu makkelijk met het CDA een centrumlinkse coalitie zou kunnen vormen.

De meeste adviezen gaan in die richting, waarbij Halsema (GroenLinks) en Rouvoet (ChristenUnie) opperen dat naast een informateur van CDA-huize ook nog het PvdA-lid Margreet de Boer als informateur wordt benoemd.

Het betreft hier een klein pesterijtje: De Boer heeft vorig jaar een zeer kritisch rapport over de ,,gesloten partijcultuur'' in de PvdA het licht doen zien. Om zeker te zijn dat de PvdA onder de `vernieuwing' uitdragende Bos niet in oude fouten terugvalt, is het goed De Boer bij de informatie in te zetten – zeggen Halsema en Rouvoet.

De grote dissonant in het geheel vormt echter CDA-leider Balkenende, leider van de grootste partij (44 zetels), die zich in zijn opvattingen slechts gesteund weet door SGP-fractievoorzitter Van der Vlies (twee zetels).

Balkenende komt met een ingewikkelde redenering, die moet aantonen dat een centrumlinkse coalitie van CDA met PvdA geenszins vanzelfsprekend is. De kiezers zouden, omdat zij de LPF weliswaar hebben gedecimeerd, maar CDA en VVD een beetje (vijf zetels in totaal) hebben laten groeien, hebben vastgehouden aan de signalen die zij op 15 mei vorig jaar hadden afgegeven: duidelijkheid en daadkracht, meer veiligheid en integratie enzovoorts – het programma van Balkenende's eerste kabinet kortom.

Daarom kan, betoogt Balkenende, een nieuwe centrumrechtse coalitie van CDA en VVD, met nog een derde partij net zo goed voor de hand liggen. Dat moet eerst door een informateur worden verkend, aan de hand van vergelijking van de programma's.

Deze visie van de demissionair premier wordt door de meeste andere partijen met enig ongeloof begroet. Sommigen – Halsema, SP-fractievoorzitter Marijnissen, maar ook LPF-fractievoorzitter Herben – opperen zelfs dat Balkenende hard op weg is zichzelf als potentieel premier van een centrumlinkse coalitie ongeloofwaardig te maken. Bos reageert vooral ongeduldig: Balkenende moet vlug laten weten dat hij met de PvdA over coalitievorming wil praten, zegt hij.

Balkenendes opstelling wordt door de fractievoorzitters algemeen als een poker game beschouwd, dat erop gericht is linkse en rechtse partijen in de formatie-onderhandelingen tegen elkaar uit te spelen en aldus van de PvdA maximale concessies los te peuteren als het er op aan komt. Deze visie wordt gevoed door het feit dat er ter rechterzijde nu niet bepaald enthousiasme blijkt te bestaan voor enigerlei restauratie van een centrumrechtse coalitie.

D66, dat voor de verkiezingen deze mogelijkheid in overweging had, blijkt onder haar nieuwe leider Dittrich tegen. Zelfs LPF-leider Herben bezweert te haken naar enkele jaren oppositie. En ook de VVD, onmisbaar in zo'n formatie, staat niet te trappelen – aldus bronnen in de partij.

VVD-leider Zalm heeft zich in de afgelopen verkiezingscampagne moeten verweren tegen kritiek op regeringsdeelname aan acht jaar Paars én tegen de 87 dagen van Balkenende. Over die coalitie met CDA en LPF had Zalms VVD vorig jaar zwaar getwijfeld, en zij is de partij slecht bekomen. Deelname aan weer een andere wankele coalitie met een kleine meerderheid is zo ongeveer het laatste waarnaar de liberalen verlangen - al wil Zalm voor alle zekerheid nog niets uitsluiten.

Aan het eind van een dag adviezen is de koningin in de opdracht aan informateur Donner alle partijen een beetje tegemoet gekomen. Er wordt inderdaad eerst heel breed `verkend', zoals het CDA wilde, maar het gaat wel meteen om de bereidheid van partijen en niet om programvergelijking.

En inmiddels laat de PvdA vast wat spierballen rollen: als het CDA met de PvdA vruchtbaar wil onderhandelen moet Balkenende niet meer denken dat hij carte blanche heeft inzake Irak, zoals de demissionaire premier tot nu toe gedacht heeft.