Als vertrouwen wordt beschaamd

In het zuiden van Iran wonen honderdduizenden Iraakse shi'ieten, wachtend op de dag waarop Saddam Hussein wordt verdreven en zij naar huis kunnen. Maar de Amerikanen vertrouwen ze niet.

Het is nacht als de Toepolev van Iran Air op het vliegveld van Abadan landt. Desondanks is de lucht oranje-geel verlicht. Enorme vuren lichten op aan de rand van de Zuid-Iraanse stad. Ze worden gevoed door overtollig gas dat door nabijgelegen olieraffinaderijen wordt opgebrand. Het ruikt naar rotte eieren.

Voor hojatoleslam Seyed Ali Ghoraifi Adnani betekent de stank dat hij weer thuis is. De jonge shi'itische geestelijke was in het vliegtuig al herkend door vele passagiers. In de aankomsthal snellen tientallen vrome aanhangers toe om zijn hand te kussen. Een rode Peugeot 406 wacht om hem naar zijn stad te brengen, het tijdens de Iraans-Iraakse oorlog (1980-1988) verwoeste Khorramshahr.

Hojatoleslam Ghoraifi Adnani is telg uit een grote, bekendefamilie van geestelijken met takken in Iran, Irak, Koeweit en Bahrein. Zijn ouders kwamen uit Irak en zelf studeerde hij er tussen 1968 en 1980 in de Iraakse shi'itische heilige stad Nejaf. Daarna vluchtte hij naar Iran. ,,Ik heb de onderdrukking door Saddam Husseins Ba'ath-partij meegemaakt.''

In Iran verblijven ongeveer 300.000 Iraakse vluchtelingen, van wie de meesten in het zuiden van het land. De bevolking van Irak bestaat voor meer dan 60 procent uit shi'itische Arabieren, die sinds mensenheugenis door de sunnitische bovenlaag worden gediscrimineerd. De Iraakse revolutie van 1968 die de door sunnieten gedomineerde Ba'ath-partij aan de macht bracht, maakte het leven van de shi'ieten er niet makkelijker op. Onder de leus: `shi'ieten zijn meer Perzisch dan Arabisch' werden in de loop der jaren honderdduizenden shi'ieten verdreven naar het niet-Arabische Iran, dat voor 95 procent shi'itisch is. Honderden shi'itische geestelijken werden vermoord, met als dieptepunt de executie van geestelijk leider groot-ayatollah Mohammad Bakr al-Sadr in 1980, `bron van navolging' voor miljoenen shi'ieten.

,,Iedere georganiseerde vorm van shi'itische geloofsbelijdenis is beëindigd in Irak'', zegt Ghoraifi Adnani weemoedig in zijn huis in Khorramshahr. Er zitten volgens hem nog een paar door de Ba'ath-partij gecontroleerde groot-ayatollahs, maar verder is de heilige stad Nejaf een in zichzelf gekeerd islamitisch centrum geworden. In het bedevaartsoord Kerbala is het heiligdom van de shi'itische heilige imam Hussein opgesierd met portretten van zijn Iraakse naamgenoot.

In het voorjaar van 1991, direct na de Golfoorlog, riepen de Amerikanen de shi'ieten en Koerden in Irak op om in opstand te komen. Ghoraifi Adnani glipte direct de Iraakse grens over. ,,Ik trof er chaos en verraad aan.'' Niet alleen bleef de Amerikaanse beloofde steun uit, de bevelvoerende generaal in de oorlog, Norman Schwarzkopf, liet de helikopters van de Iraakse republikeinse garde ongemoeid over Amerikaanse posities in Irak vliegen om de opstand in het zuiden de kop in te drukken.

,,En dan te bedenken dat er nu Iraakse shi'ieten zijn die met de Amerikanen willen samenwerken?! Het was een mes in onze rug!'', briest de geestelijke. Hij doelt op ayatollah Seyed Mohammad Bakr al-Hakim, leider van de in Iran gevestigde Opperste Raad voor de Islamitische Revolutie in Irak (SCIRI) . Deze werkt actief samen met de VS om `regime-wisseling' in Bagdad te bewerkstelligen. ,,Hakim is helemaal niets, hij heeft geen volgelingen. Maar hij verkoopt wél het land aan de Amerikanen'', zegt Ghoraifi Adnani. Een jaar geleden was hij op een Iraaks feest in Londen. Daar zei hij tegen een leider van de SCIRI: ,,Saddam is erg, maar beter dan jullie. Hij vecht tenminste voor zijn land maar jullie geven het direct weg aan de Amerikanen. Hij droop af.''

In kamp Afshin Esfahani nabij het plaatsje Dezful, ruwweg 300 kilometer verderop, leven ongeveer 20.000 gevluchte Irakezen. Bijna allemaal hebben ze het land verlaten na de mislukte opstand van 1991. Hier geen posters van ayatollah Al-Hakim, maar portretten van de geëxecuteerde Mohammad Bakr al-Sadr. In kleine huisjes, die eerder dienden voor vluchtelingen uit de Iraans-Iraakse oorlog, wonen hele families uit de omgeving van de Zuid-Iraakse stad Basra.

Ali Mosafa (25) was twaalf jaar toen Iraakse soldaten en burgers in Basra in opstand kwamen. ,,Het plan was dat we samen met de Amerikanen Saddam zouden verslaan, maar ze kwamen niet'', zegt Mosafa. Hij vluchtte naar Iran en slijt zijn dagen in het kamp met het roken van sigaretten. ,,Ik mag hier niet werken, wat kan ik doen?'' Zijn moeder Nazima zet thee. Hun buurman slaakt een dierlijk gekrijs uit: ,,hij is gek geworden'', verklaart ze.

De familie kijkt uit naar de val van Saddam Hussein maar ze is boos op ayatollah Al-Hakim, omdat hij daartoe met de VS samenwerkt. ,,Ik vertrouw hem niet, hoe kan hij dat doen?'', vraagt Ali Mosafa zich af. Al is hij gehandicapt door polio, als de Amerikanen van plan zijn in Irak te blijven dan pakt hij de wapens op en ,,dan schop ik ze eruit.''

Dat is precies wat Ghoraifi Adani denkt wat er gaat gebeuren. ,,De Irakezen hebben een hekel aan Saddam Hussein, maar als ze van buitenaf worden aangevallen, zijn ze heel nationalistisch.'' Hij geeft een voorbeeld. Toen Irak werd verslagen door de VS in de Golfoorlog, deelden Koeweiti's taart uit in de moskee van de heilige Iraanse stad Qom. De aanwezige Irakezen – ,,allemaal verdreven uit Irak'' – gingen op de vuist met de feestvierende Koeweiti's. ,,Zo zijn ze.'' Hij vindt dat geen enkele shi'iet het kan toestaan dat er straks Amerikaanse soldaten in Nejaf en Kerbala patrouilleren. ,,Alle hoge ayatollahs hebben er een fatwa [islamitisch decreet] tegen uitgesproken.''

In de stad Aindemeshk, vlak bij Dezful, is de officiële vertegenwoordiger van ayatollah Al-Hakim ook niet echt tevreden over de samenwerking met de Amerikanen. Eigenlijk is hij helemaal niet blij met zijn leven. ,,Ik ben normaal ingenieur maar hier mag ik niet werken. Dus ben ik maar geestelijke geworden'', zucht Seyed Abdul Rasoul al-Jazeri. Het liefst woonde hij in Nederland of Zweden, zoals zijn broers.

Ook hij is in 1991 uit Irak gevlucht. ,,Ik heb met eigen ogen gezien dat het Amerikaanse leger niets voor ons deed.'' Natuurlijk is het een enorm risico voor de shi'ieten om nu weer met de VS in zee te gaan, vindt hij. ,,Onze vorige samenwerking was onsuccesvol.'' Maar Al-Jazeri is een pragmatisch man, vindt hij zelf. ,,Op dit moment is Saddam het grootste probleem. Hij moet weg. De moeilijkheden die daarna komen lossen we dan wel op.''

    • Thomas Erdbrink