Onbetwist monarch van Fiat (en van Italië)

Met de dood vanochtend van Giovanni Agnelli heeft de republiek Italië haar laatste koning verloren. Een vorst die aan het hoofd stond van een puisant rijke dynastie, die de geschiedenis van Turijn en Italië beslissend heeft beïnvloed. Een man die een halve eeuw grootaandeelhouder en alleenheerser van Fiat was, de grootste industrie van het land en het hart van het Italiaanse kapitalisme. Zijn bedrijf bood ooit honderdduizenden Italianen werk, bracht ze de liefde voor de auto bij, en was verantwoordelijk voor het economische wonder dat zich tussen de jaren vijftig en zeventig in Italië afspeelde.

In binnen en buitenland werd Giovanni (of Gianni) beschouwd als de representant bij uitstek van het Italiaanse leven. Eigenaar van Juventus en Ferrari, baas van hotels en casino's. Een man die zijn imperium niet vanuit een fabriekskantoor bestuurde. Dat liet hij aan anderen over. Hij vloog in zijn privéjet de wereld rond. Hij trof de internationale fine fleur op de pistes van Aspen in Colorado, in dure New Yorkse hotels, in Monte Carlo en Rome. Hij nam Kissinger menigmaal mee naar thuiswedstrijden van Juventus en was huisvriend van de Franse ex-premier Valery Giscard d'Estaing.

Gianni hield van het leven en de vrouwen. Heel Italië sprak er schande van toen hij als getrouwd man Anita Ekberg, hoofdrolspeelster in Fellini's film La Dolce Vita, een renpaard voor haar verjaardag gaf. Het kon hem niet schelen. Hij genoot ervan en zette de norm. ,,Veel mannen praten over vrouwen'', zei hij. ,,Ik praat met ze.''

Agnelli kon als hij wilde de regering laten vallen en de mode veranderen. Italianen waren zo door hem gefascineerd, dat toen hij zijn horloge over zijn overhemd ging dragen, velen hem navolgden.

Vanochtend om half negen is hij in het bijzijn van zijn vrouw, zijn dochter en acht kleinkinderen overleden, nadat vorig jaar prostaatkanker bij hem was ontdekt. Gianni Agnelli, of `de advocaat', zoals zijn bijnaam luidde, werd 81 jaar.

Zijn lange en koninklijke leven begon op 21 maart 1921 in Turijn waar hij werd geboren als kleinzoon van de oprichter van Fiat Giovaninni Agnelli. Toen diens zoon Eduardo bij een vliegtuigongeluk vroegtijdig overleed, koos Giovannini in 1936 de veertienjarige Gianni uit als zijn toekomstige opvolger. En daarmee was het niet hij die Fiat koos, maar Fiat dat hem koos.

Sinds de dood van zijn grootvader in 1943 droeg Gianni altijd diens foto bij zich. Bij het sterfbed beloofde hij Fiat met al zijn macht te verdedigen. Als hij zijn studie rechten heeft afgerond, treedt hij in 1943 als vice-president toe tot de Fiat-directie. Fiat bloeit dan onder leiding van haar president Vittorio Valetta en veroorzaakt een gigantische binnenlandse migratie van het zuiden naar Turijn. Die stad groeit van 600.000 naar 1,2 miljoen inwoners. Mensen die vaak onder erbarmelijke omstandigheden vlak buiten de fabriekspoorten wonen.

Als Gianni in 1966 de dagelijkse leiding krijgt, lijkt alle rijkdom en macht die zijn grootvader en zijn opvolger Valetta hebben opgebouwd ineen te storten. Niet als gevolg van Gianni's falen, maar omdat de wereld verandert. Fiat is veel te groot om nog rationeel te besturen. Gianni krijgt geen overzicht over wat er in fabrieken gebeurt, terwijl arbeiders die in betonnen woestijnen wonen in opstand komen tegen veel te lange en eentonige werkdagen.

Gianni Agnelli reorganiseert, vecht en charmeert met de moed der wanhoop. Als er een belangrijke vergadering is stapt hij in zijn jet en komt naar Turijn om zijn ondergeschikten bij te staan. De buitenwereld weet niet hoe slecht zijn bedrijf er aan toe is en ziet in hem en Fiat nog immer het almachtige en zelfverzekerde voorbeeld. De oliecrisis vergroot de problemen van Fiat. In de jaren zeventig verliest het bedrijf gemiddeld 120 miljoen euro per jaar.

Pas medio jaren tachtig boekt het bedrijf weer winsten van meer dan 10 procent van de omzet. En na een kleine opleving midden jaren negentig, zakt het bedrijf vanaf 1998 verder af. Gianni is dan al twee jaar teruggetreden als president. En net nu het bedrijf zijn diepste crisis ooit doormaakt, overlijdt hij. Hij hield de belofte aan zijn grootvader: Fiat bleef in moeilijke tijden overeind. Of kleinzoon John Elkann (26) hem hetzelfde beloofde is twijfelachtig, gezien Fiat's huidige crisis.