Europa's wil was wet

De titel doet een doorwrochte, meerdelige serie vermoeden, gedrukt in hyperkleine lettertjes. Zo'n groot onderwerp over zo'n lange periode. Maar Anthony Pagden, een vooraanstaande Engelse ideeënhistoricus, tegenwoordig verbonden aan de Johns Hopkins University, is erin geslaagd een beknopt en zinvol overzichtswerk van iets meer dan 200 bladzijden te schrijven. Pagden schrijft geen geschiedenis van de praktische kanten van de Europese expansie, maar veel meer van de ideeën die in Europa heersten over de rest van de wereld. De Nederlandse ondertitel is dan ook enigszins misleidend; het origineel dekt de lading beter: `Europeans and the rest of the World'.

Pagden behandelt vragen die men had over de omvang van de wereld, over de status van de bevolking van nieuw ontdekte gebieden, het recht om daar land in bezit te nemen, de denigrerende maar ook de idealiserende (denk aan Tahiti) kijk op vermeende paradijzen, de ideeën over slavernij, over abolitionisme, de zelfoverschatting der imperialisten, de kritiek daarop en uiteindelijk de dekolonisatie en haar gevolgen. Hij schrijft over het exotisme, etnografische wetenschappen (de expedities naar de Stille Zuidzee, de grote tochten onder Napoleon in Egypte) en over Europa's drang om de rest van de wereld te beschaven naar Europese normen. Aristoteles, Cicero, Diderot en Kant komen er samen vaker in voor dan Columbus, Amerigo Vespucci en James Cook en hun avontuurlijke vakgenoten

Alexander de Grote is het prototype van de empirebuilder. Hij zette het model neer van de veroveraar, de stabilisator, de beschaver en de vredebrenger. Hij stuitte ook op de grote problemen. Hoe moest hij het imperium met de culturele en etnische diversiteit instandhouden, hoe daar een universele cultuur op te drukken en ook: hoe de hele imperialistische onderneming te rechtvaardigen. Met deze problemen kampten alle wereldrijken na hem: het Romeinse Rijk, het rijk van Karel de Grote, Portugal, Spanje, Engeland en Frankrijk. Achter de commerciële motieven en het machtsvertoon lagen de legitimaties. De veroveraar bracht altijd een goede boodschap: bevrijding, vrede, de westerse beschaving, het christendom, of de Verklaring van de Rechten van de Mens. Europese critici hadden niet zozeer kritiek op die imperialistische houding als wel op de middelen die werden aangewend.

Nederland komt er slechts zijdelings in voor. Al ziet Pagden wel de enorme vitaliteit van Nederland, het land en zijn lange tentakels in de West en nog meer in de Oost. Dat zal enerzijds te maken hebben met de onbekendheid van Pagden met de Nederlandse geschiedenis, al is dat geen excuus: er is veel vertaald en een bestseller als C.R. Boxers The Dutch seaborne Empire wordt nog steeds verkocht. Voor ideeënhistorici valt er in vergelijking met Rome, Spanje, Engeland en Frankrijk minder te halen. Een Pax Neerlandica, of een universeel beschavingsoffensie is nooit gepropageerd; de invloed van onze dominees is niet te vergelijken met de systematiek der missionarissen, maar aan Nederlands-Indië had Pagden toch zeker een paar alinea's moeten wijden.

Anthony Pagden: Van mensen en wereldrijken. De Europese migratie, ontdekkingsreizen en veroveringen van de Griekse Oudheid tot heden. De Bezige Bij, 239 blz. €18,90

    • Roelof van Gelder