`Een arts kan de was niet de deur uitdoen'

Wat mag een arts aan een assistent overdragen en wat beslist niet? Wat moet in een protocol? En wie is er verantwoordelijk als het fout gaat?

Niets nieuws, zegt inspecteur-generaal Herre Kingma van de Inspectie voor de Gezondheidszorg, over assistenten die taken van artsen overnemen. Anderen hebben altijd al waargenomen voor artsen, zegt hij. Denk aan de wijkverpleegkundige die in 1948 op haar Solex de wijk introk. Of zie de echtgenote van de dorpsdokter die de patiënten telefonisch te woord stond als haar man visites aflegde. ,,Het verschil is'', zegt Kingma, ,,dat we tegenwoordig alles in wetten en regels vast willen leggen. Het verschil is ook dat artsen die taken uitbesteden, door de hoge werkdruk niet altijd meer weten wat er met hun patiënten gebeurt.''

Door de druk van hun vele patiënten zijn artsen niet in staat ze allemaal te onderzoeken of zelfs maar te woord te staan. De eenvoudiger taken laten ze daarom aan anderen over. Nieuwe functies als physician assistants, nurse practitioners en triageverpleegkundigen stellen in de praktijk al zelfstandig diagnoses, schrijven medicijnen voor, onderzoeken patiënten.

,,De Kwaliteitswet schrijft voor dat de instellingen hun taken en verantwoordelijkheden vastleggen in protocollen. Dat doen ze niet of nauwelijks'', zegt Kingma. ,,We moeten af van het gedogen.''.

De Raad voor de Volksgezondheid en Zorg verstrekte vorige week het advies aan het kabinet om de wet aan te passen. Letterlijk stelt de raad in het rapport: ,,De door artsen gepercipieerde `eindverantwoordelijkheid' voor wat andere hulpverleners in de gezondheidszorg doen, is historisch te verklaren, maar feitelijk niet waar te maken en juridisch niet juist.''

Naast artsen zouden ook anderen zelfstandig medische taken uit kunnen voeren, zegt de raad. Die verantwoordelijkheden zouden helder verdeeld moeten worden en worden vastgelegd in de wet. Tot die tijd bestaat daarover in ziekenhuizen, in de huisartspraktijk en op de opleidingen nog onduidelijkheid.

Wat mag een arts uitbesteden?

,,Een twijfelachtig voorbeeld zijn de callcenters. We hebben in Nederland te maken met een huisartsenzorg die niet in staat is alle patiënten te helpen. Telefonistes mogen daarom het eerste telefonische consult van huisartsen overnemen, maar de arts moet zich van dag tot dag op de hoogte blijven stellen van wat gaande is. De eerste selectie kun je niet uitbesteden. Je kunt die wel binnen je eigen praktijk organiseren, zodat je als arts het overzicht behoudt. Veel huisartsen hebben de eerste telefonische vragen van hun patiënten uitbesteed aan callcenters, een kantoor met telefonistes op kilometers afstand. Het is een redelijk nieuw fenomeen, maar inmiddels zijn er al relatief veel klachten van patiënten: een ambulance die niet uitrukt terwijl dat wel nodig is, een doktersassistent die therapie voorstelt voor een kind, terwijl het kind even later overlijdt. Een man met een hartinfarct die niet op tijd naar het ziekenhuis wordt gestuurd. Daar moeten we tegen optreden. Iets anders is een initiatief als de Gezondheidslijn, waar telefonistes patiënten niet behandelen, maar vragen van patiënten beantwoorden. Hier blijft de patiënt zelf verantwoordelijk, alsof hij er thuis een medische encyclopedie op naslaat.''

Wie is er verantwoordelijk als een patiënt verkeerd behandeld wordt?

,,De arts is in alle omstandigheden altijd zelf verantwoordelijk. Je kunt de was niet de deur uit doen. Een assistent kan prima de chirurg bijstaan door tijdens een hartoperatie een vat uit het been van de patiënt te verwijderen. De chirurg kan op nog geen meter afstand toekijken. Maar een huisarts die aan de verpleegkundige een diabetesbehandeling als zodanig overdraagt en zegt `ik hoor over een maand wel hoe het gaat', dat kan echt niet.''

Ook niet als dat keurig is vastgelegd in protocollen? Assistenten zijn ook verantwoordelijk voor hun eigen handelen.

,,De wetten waarin medische bevoegdheden zijn vastgelegd zijn kaderwetten, woordoor veel verantwoordelijkheid aan het veld wordt gegeven. Zorginstellingen moeten binnen die kaders zelf hun protocollen opstellen. De behandeling van een patiënt moet daarin stap voor stap beschreven worden. Maar dat ontslaat een arts niet van zijn verantwoordelijkheden. De eerste stap in zo'n protocol moet altijd zijn dat de verantwoordelijke arts zich consistent op de hoogte stelt van wat met zijn patiënten gebeurt.''

Wat vindt u van het voorstel van de raad om hbo-artsen op te leiden?

,,Opleiden prima, maar over de titel hbo-arts ben ik niet zo enthousiast. Een patiënt moet weten wie er aan zijn bed staat. Of het is een medicus, of niet. Daar moet duidelijkheid over bestaan.''

Dit is het vierde en laatste deel in een serie artikelen over hoe assistenten in de praktijk al taken van artsen overnemen.