`De PvdA moet niet meeregeren'

De PvdA heeft de verkiezingen gewonnen. Is regeren nu verstandig? Of moet de partij eerst vernieuwen? ,,Als je gaat regeren, ben ik bang dat je aandacht totaal wordt opgeslokt. Dus alleen als het landsbelang dat vraagt.''

Was het dan toch alleen Ad Melkert? Waren uitsluitend de slechte campagne en zijn geringe uitstraling er de oorzaak van dat PvdA in mei zo gigantisch verloor? René Cuperus heeft zich dat na de grote verkiezingsoverwinning wel even afgevraagd. Heel even. Want hij is er toch wel van overtuigd dat de PvdA negen maanden geleden zo gigantisch verloor door meer oorzaken kwam: de PvdA was een regentenpartij, een baantjesmachine die programmatisch niet op orde was, en die het dagelijks contact met de samenleving had verloren.

Cuperus is medewerker van het wetenschappelijk bureau van de PvdA, de Wiardi Beckmanstichting, en co-auteur van het rapport De Kaasstolp aan diggelen van de commissie-De Boer. Hierin werd een analyse gegeven van het verlies van de PvdA op 15 mei. Het rapport wees de bestuursgerichte cultuur aan als oorzaak van de halvering. De partij had een arrogante stijl, was gesloten, had angst voor het debat, leed aan een ,,programmatisch tekort''. ,,De programmatische onzekerheid en verdeeldheid van de sociaal-democratie zijn [...] niet in een paar maanden, met nieuw elan en nieuwe mensen, op te heffen'', stelde de commissie.

Maar de PvdA is helemaal terug. Cuperus: ,,Als je zo'n kritisch rapport hebt geschreven voel je wel even in je hemd gezet. Maar ik ben er van overtuigd dat wat wij hebben beschreven juist was''.

Hoe verklaart u de verkiezingsoverwinning van de PvdA?

,,Bos heeft hele goede, mediagenieke campagne gevoerd. En hij heeft ons rapport echt tot zich genomen. Bos tamboereerde steeds op bescheidenheid. Dat we de dreun van 15 mei in ons denken en doen moesten verdisconteren. Dat heeft gewerkt. De campagne was een breuk met de vorige, op Amerikaanse leest geschoolde campagnes. Niet met peilingen in focusgroepen, maar gewoon mensen opzoeken op de markt. Dat heeft goed gewerkt. Maar er zijn ook meer oorzaken. Kwam het ook niet doordat de LPF het verknald heeft? Dat zie je aan de winst in de grote steden, waar de LPF in mei juist zo opkwam. En wat ook meegespeeld heeft is dat door de slechte economie de links-rechts-tegenstellingen weer duidelijker zijn geworden. Dan krijgt het populisme altijd minder kans.''

Ziet u een gevaar aan deze overwinning?

,,Niet iedereen is er van doordrongen dat de PvdA en het Haagse politieke bestel als geheel moeten vernieuwen. Wouter Bos is dat wel, die beseft volgens mij wel dat de winst kwetsbaar en broos is. Maar ik zag Klaas de Vries al weer een totaal verkeerde houding aannemen, zo van `we zijn weer helemaal terug'. En dat Peter van Heemst (Kamerlid, red) nu al zegt dat de PvdA de oude plek in het Kamergebouw terug wil van de LPF vind ik een verkeerde vorm van revanchisme. Zo van: de kiezer heeft zich in mei vergist. Op die manier vrees ik dat de kloof tussen de PvdA'ers die echt willen moderniseren en de regeergeile bestuurders niet zomaar kleiner wordt. Er zijn nog veel oude olifanten. Die moeten ons rapport dezer dagen misschien nog maar eens herlezen.''

Wie bedoelt u?

,,De oude paarse bewindslieden bijvoorbeeld. En ook nog wel wat Kamerleden. Wouter Bos was een paar maanden geleden helemaal niet de kandidaat van het establishment van de PvdA – dat was Jeltje van Nieuwenhoven. Nu staat iedereen wel achter Bos. Hij wil zeker moderniseren. Maar of dat oude garde dat echt wil, moet nog blijken. Moderniseren kan voor hen echt pijn doen. De echte overwinning à la Blair moet nog komen.''

Moet de PvdA gaan meeregeren?

,,Als je gaat regeren, ben ik bang dat je aandacht totaal wordt opgeslokt. Het zal toch een bezuinigingskabinet worden dat harde maatregelen moet nemen. Niet dat je daar voor weg moet lopen, maar dan heb je al je energie nodig voor het bijeenhouden van je achterban. Dat zag je wel met het tussenbalans-kabinet van Lubbers en Kok (1989-1994), met die WAO-crisis. Wouter Bos wil wel in de Kamer blijven om de vernieuwing in de partij te leiden. Maar ik ben bang dat hij dan al zijn energie moet steken in het steekspel van de coalitie. Maar er is natuurlijk ook het landsbelang.''

En als u echt moet kiezen?

,,Dan kies ik toch voor vernieuwing van de partij. En dus de oppositie. Een nieuwe manier van politiek bedrijven is toch ook in het belang van het land. Bovendien kun je niet alle problemen vanuit de Trèveszaal oplossen. Misschien is het voor de PvdA wel de historische opdracht om het contact met de oude wijken te herstellen en zo Antwerpse toestanden te voorkomen. Bovendien vind ik het niet attractief om met het onder Balkenende verrechtste CDA sociaal-democratische antwoorden te vinden op de huidige maatschappelijke ontwikkelingen.''

Wat moet er dan gebeuren?

,,Nieuwe en directere vormen van democratie bedenken, een echt referendum invoeren, experimenteren met digitale vormen van democratie, nieuwe werkwijzen voor de Tweede Kamer. Een nieuwe bestuurscultuur binnen en buiten de partij ontwikkelen. We moeten erkennen dat niet iedereen goed vertegenwoordigd is. Kijk naar het poldermodel. De politiek onderhandelt in de achterkamertjes van de SER. Terwijl de vastgoedjongens en de ICT-bedrijven daar niet aan tafel zitten.

De PvdA had al een vernieuwde manier van het kiezen van de lijsttrekker. De leden hadden de keus uit vier kandidaten.

,,Die lijsttrekkersverkiezing was leuk. Het gaf een goed beeld naar buiten. Maar de drie kandidaten van de partij (Bos, Jeltje van Nieuwenhoven en Klaas de Vries) hebben afgesproken dat inhoudelijke verschillen niet moesten opspelen. Alleen de vierde kandidaat, Jouke de Vries, probeerde er wel tegenin te gaan. De meningsverschillen zijn ook toen nog gecamoufleerd.''