Alleen nog Cristal-champagne

Jay-Z is een puissant rijke rapper die de zegeningen van veel geld ook weet te relativeren in zijn teksten.

Hiphop is gelukt wat geen enkele andere muziekstroming ooit heeft bereikt: meer dan vijftien jaar het middelpunt zijn van maatschappelijke controverse. Rock `n' roll werd ingekapseld, punk geneutraliseerd, gabber kaltgestelt, maar rap en hiphop kunnen zich nog altijd als `onaangepast' beschouwen. Alsof de heupen van Elvis na vijftien jaar nóg choqueren. Zo gevoelig reageert de gemiddelde burger steeds weer op de woorden en hangups van de gemiddelde rapper, of het nu gaat om hun antifeminisme, hun anti-autoritarisme of hun wapenobsessie. Observaties uit het getto wennen blijkbaar nooit.

Net zo verrassend is het dat rap na vijftien jaar nog altijd in populariteit groeit – al hangt het een misschien met het ander samen. Na de generatie van Ice-T en Ice Cube, en die van Notorious BIG en Tupac Shakur is er inmiddels weer een nieuwe lichting rappers opgestaan, met kopstukken als Ja Rule, Nelly, Nas en Jay-Z. Nelly maakt de grootste omzet, Ja Rule is de `ladies man', Nas heeft de street credibility en Jay-Z heeft het allemaal. Want Shawn Carter alias Hova alias The Jiggaman alias Jay-Z uit Brooklyn, New York, rijgt straatervaring, zakeninstinct, catchy deuntjes, mannelijkheid en verbaal vertoon aaneen tot een solide ketting waarmee hij zich vastketende in het muzikale bewustzijn van mannen en vrouwen, wit en zwart, arm en rijk. Jay-Z is de selfmade man met een eigen platenmaatschappij en een miljoenenomzet, die ondanks alle dollars zijn geloofwaardigheid niet verloren heeft.

De 32-jarige Jay-Z, hier bekend van hits als `Girls, Girls, Girls', `Jigga My Nigga' en het huidige `03 Bonny & Clyde', treedt komende donderdag voor het eerst op in Nederland. In de Heineken Music Hall in Amsterdam zullen we met eigen ogen kunnen zien dat hij zijn lippen uitsluitend nog bevochtigt met champagne van het merk Cristal. Dat hij een complete verzameling maten – een stuk of 40 – heeft meegenomen, en dat zijn woorden vloeien als de honing van killer bees. Want dat is de crux van zijn succes: de donkere souplesse waarmee Jay-Z verslag doet over zijn leven. Acht cd's heeft hij inmiddels volgerapt over zijn verleden en het heden, wat in Jay-Z's geval betekent over armoede en puissante rijkdom. En het verschil daartussen.

Dat een rapper vertelt over zijn moeizame verleden `op straat' is niet ongewoon, en dat hij opgeeft over de voordelen van een welvarend bestaan, is evenmin uitzonderlijk. Bijzonder is het pas als iemand ook de zegeningen van het positieve banksaldo kan relativeren. En dat doet Jay-Z. In zijn teksten speelt steeds de spanning tussen het probleem van te weinig geld, en dat van te veel geld. Op de cd's The Blueprint en The Blueprint 2, die allebei in 2002 zijn verschenen, heeft hij het over de haat en jaloezie van oude vrienden die het minder ver geschopt hebben, en over de liefde van vrouwen die alleen maar op je poen uit zijn.

Carrière

Want dat geld gevaarlijk is, weet Jay-Z van dichtbij. Hij was een vriend van The Notorious BIG die in 1997 werd vermoord. Met Notorious BIG deelde Jay-Z een verleden. Ook Jay-Z was `hustler', oftewel drugsdealer, in een achterbuurt. De jonge Shawn Carter groeide op in de beruchte Marcy Projects van Brooklyn, New York, waar de enige mensen met aanzien de crackdealers waren. Zij hadden de BMW's en de gouden kettingen. Shawn Carter begreep al vroeg dat daar zijn toekomst moest liggen. De carrière als rapper, die hij eigenlijk ambieerde, vond hij te `riskant'; een carrière als hustler bood tenminste de zekerheid van voldoende inkomsten. Aldus vertelde hij onlangs in een door hem zelf geschreven levensverhaal in het tijdschrift VIBE.

In de Marcy Projects hield Jay-Z kantoor op een vaste straathoek. En terwijl hij zich daar bezighield met grammen, prijzen en klanten vormden zich de verzen in zijn hoofd. Hij schreef ze op papieren zakken en als het papier op was slaagde hij erin de teksten te onthouden. Dat talent heeft hij nog altijd: Jay-Z schrijft tegenwoordig geen tekst meer uit. Ze ontstaan ter plekke, want zoals hij zelf zegt, hij kan recht praten wat krom is: `I sell ice in the winter, I sell fire in hell/ I am a hustler baby, I'll sell water to a well' (uit `U Don't Know' van The Blueprint, 2001).

De tapes die hij opnam met een bevriende dj werden door alle platenmaatschappijen afgewezen. Maar toen ontmoette hij zijn toekomstige partner Damon Dash die een eigen maatschappij wilde oprichten om Jay-Z's nummers uit te brengen. Dat werd Roc-A-Fella Records. Het Roc-A-Fella-imperium van Dash en Jay-Z is inmiddels een miljoenenbedrijf, en vertegenwoordigt niet alleen muziek van Jay-Z en anderen, maar ook films, een kledinglijn (`Roc-A-Wear') voor kinderen en volwassenen, en een sport-agency.

Sinds zijn debuut Reasonable Doubt uit 1996, en zijn doorbraak-cd In My Lifetime, Vol. 1 uit 1997, heeft Jay-Z samengewerkt met wisselende producers die de beats verzorgden. Er wordt graag gebruikt gemaakt van dreigende geluidseffecten, maar zelden van overbekende samples. Uitzondering is het liedje `Takeover' waarin Jay-Z rapt over een dreunend ritme dat is opgebouwd uit een klein partikel uit het nummer `5 To 1' van The Doors. Op de meest recente cd's rapte Jay-Z over tracks van populaire meesters als Dr.Dre, The Neptunes en Timbaland. Dat leidde tot aanstekelijke deuntjes met soulvolle refreinen. De ritmes zijn zwaar, soms zelfs log. Ze lijken een afspiegeling van de twee meter lange Jay-Z zelf, die het postuur en de motoriek heeft van een uitgerangeerde rugbyspeler.

Keer op keer vertelt hij het verhaal van de straatjongen die een ster werd. De teksten hebben doorgaans als strekking: `Toen was ik arm en nu niet meer'. Zoals het nummer `Hard Knock Life (Ghetto Anthem)' waarin hij vertelt: 'From standin on the corners boppin/ to drivin some of the hottest cars New York City has ever seen/ (..) I went from lukewarm to hot; sleepin on futons and cots/ to King Size, dream machines.' ('Ooit stond ik op de hoek te dealen/ nu rijd ik in een van de chicste auto's die New York ooit zag/ Ik ging van lauw naar heet; van oude matrassen/ naar King Size droombedden') van de cd Hard Knock Life (1998). En Jay-Z laat ons graag weten waaraan hij zijn huidige fortuin besteedt: aan Evisu-jeans, Gucci-slippers, Camper-schoenen, Cristal-champagne, grote auto's, een huis in The Hamptons (een luxe strandplaats vlakbij New York) en fotomodellen van 1 meter 80 lang.

Maar hoe languissant Jay-Z tegenwoordig ook aan het strand ligt, zijn verleden op die straathoek is nooit ver weg. Cristal-champagne en Mercedessen mogen dan symbolen zijn van macht en aanzien, in het parallelle universum van de Marcy Projects in Brooklyn, New York, zijn crack en uzi's dat net zo goed. Vandaar dat de drugs en wapens hun aantrekkingskracht op Jay-Z nog altijd niet hebben verloren, en als nachtmerrieachtige visioenen door zijn verbeelding jagen: `Ya'll nervous knowin' them guns on full service ready to fire/ One body, two body, three body, four/ young sittin' on paper/ I'm above the law.' Zijn het dagboekaantekeningen uit een voorbij verleden of is dit het dagelijkse leven?

Bezorgde ouders

Dat zouden de bezorgde ouders van Amerika en West-Europa graag willen weten. Want de discussie over wapens in rapteksten is onlangs weer opgelaaid. Voor het eerst ook in Europa – naar aanleiding van de dood van twee meisjes in Birmingham, bij een vuurgevecht tussen twee gangs op oudejaarsavond. Of Jay-Z vandaag de dag nog als gangster opereert is onduidelijk. Feit is wel dat hij twee keer werd gearresteerd in verband met wapenbezit. Er volgde in beide gevallen geen veroordeling, omdat de situaties te vaag waren om vast te stellen of het wapen inderdaad aan Jay-Z toebehoorde.

Zelf zegt hij daarover in het tijdschrift VIBE: `Toegegeven, ik ben wel eens in problemen gekomen met de wet. Maar dat geldt ook voor Winona Ryder en Martha Stewart. Kun je geloven dat mensen nog steeds moeite hebben met succesvolle zwarten?' Hij is slachtoffer van jaloezie en racisme, stelt Jay-Z. In het indrukwekkende openingsnummer `A Dream' van zijn nieuwste cd The Blueprint 2. The Gift & The Curse laat Jay-Z zijn dode vriend Notorious BIG aan het woord: `More money, more problems, better believe it, he said/ careful what you wish for, you might receive it'. En Jay-Z antwoordt: 'I see I said, jealousy I said/ Got the whole industry mad at me, I said' (`Ik zie jaloezie, zei ik/ de hele rapwereld is boos op mij, zei ik').

Als Notorious BIG en Tupac Shakur zijn vermoord uit afgunst, dan heeft Jay-Z voldoende reden om zich zorgen te maken. Net als Italiaanse maffia organiseren rappers zich graag als een familie. Binnen die wereld is Jay-Z nu de Godfather. Hij is niet alleen een succesvol entrepreneur, maar staat ook aan het hoofd van een uitgebreid netwerk waartoe allerlei vazallen – aspirant-rappers en kleinere scharrelaars – behoren. Maar behalve familieleden heeft hij ook vijanden. Nas bijvoorbeeld, de New Yorkse rapper die onlangs samenwerkte met de Nederlander Brainpower. Nas en Jay-Z hebben een vete die vooralsnog wordt uitgevochten via hun teksten, maar steeds grimmiger lijkt te worden.

In liedjes als `Takeover' en 'Superugly' wendt Jay-Z zich tot Nas met de gemeenste woorden die een rapper maar kan bedenken: een `ballerina' en een `dilettant' noemt hij hem, en – het ergste – `unreal'. Nas heeft hier op gereageerd met eigen scheldkanonnades, en afgelopen herfst ontstond er in een radiostudio in New York al een vechtpartij tussen de aanhang van beide mannen.

Dus het is niet vreemd dat Jay-Z de status van Godfather – hij liet zich in het verleden graag fotograferen als Marlon Brando in zijn rol van peetvader, compleet met zijden das en vilten hoed – langzamerhand steeds minder ambieert. De grond wordt hem te heet onder de voeten. In Engeland, waar hij vorige week op tournee was, heeft hij in een interview zelfs het einde van zijn carrière als rapper aangekondigd. Jay-Z denkt erover zijn autobiografie te gaan schrijven.

Alsof hij dat niet zijn hele carrière lang al heeft gedaan.

Jay-Z & The Rocafella Family zijn te zien op 30 januari in de Heineken Music Hall in Amsterdam.

Cd's van Jay-Z zijn uitgebracht door Roc-A-Fella Records/Universal Music.