Lange formatieduur sloopt overheidsfinanciën

Terwijl Den Haag zich opmaakt voor een lange formatieduur dreigt de snel verslechterende begroting Nederland op een ramkoers met Brussel te brengen.

Haast is zelden een goede raadgever, en de verkiezingsuitslag van gisteren geeft reden aan te nemen dat de formatieperiode voor een nieuw kabinet zijn tijd zal nemen.

Maar terwijl Den Haag zich voorbereidt op lange onderhandelingen, brokkelen de overheidsfinanciën op dit moment snel af. Zó snel, dat er inmiddels economen zijn die rekening houden met een begrotingstekort dat Nederland op een ramkoers kan brengen met de Europese Commissie in Brussel.

Enkel grootschalige begrotingsmaatregelen kunnen dat afwenden, want de begroting voor 2003 van het vorige kabinet-Balkenende is daarvoor niet langer voldoende. Maar hoe langer de formatie duurt, des te langer die maatregelen uitblijven. In een doorrekening vanmorgen kwam de zakenbank Morgan Stanley in Londen voor dit jaar op een begrotingstekort van 1,5 procent van het bruto binnenlands product (bbp), dat kan oplopen naar 2,3 procent van het bbp, ,,dichtbij het plafond van 3 procent'' dat het Europese Stabiliteitspact stelt. ,,Nu de economie is afgezakt van een van de sterren van de eurozone naar een achterblijver, zal de Nederlandse regering moeten voorkomen dat het begrotingsbeleid dezelfde weg gaat'', aldus de zakenbank.

Dit geluid staat niet op zichzelf. ,,Het kan hard gaan'', stelt econoom P. van Doesburg van zakenbank Kempen. ,,Er kan natuurlijk snel het nodige worden gedaan om de begroting te repareren, maar dat zit er bij deze uitslag niet in.''

Er zijn twee majeure onderliggende redenen voor alarm. Eerste is dat de Nederlandse economie dit jaar, en vermoedelijk ook daarna, volgens de meeste ramingen slecht zal presteren. Tweede is dat van alle eurolanden Nederland, volgens de Europese Commissie, de meest conjunctuurgevoelige begroting heeft. Het betekent dat tegenvallers in de economische groei zich in Nederland relatief sterk vertalen in de begroting. Onder de Paarse kabinetten genoot Den Haag van hetzelfde effect: toen vertaalde de sterke economie zich verrassend rap in een begrotingsoverschot.

Vandaar dat snelheid nu geboden is. Vorige week nog kwam het ministerie van Financiën met een nieuwe tegenvaller van netto 1,1 miljard euro, die het begrotingstekort over 2002 brengt op 0,9 procent. Het Centraal Planbureau raamt het begrotingstekort voor 2003, waarbij de vorige bezuinigingsronde van het kabinet-Balkenende al is ingecalculeerd, op 1,1 procent, bij een economische groei van 0,75 procent in 2003.

Of die groei er komt, hangt niet alleen af van het buitenland. De toename van de particuliere consumptie, cruciaal voor de groei van het bruto binnenlands product, staat onder druk door oplopende werkloosheid, een koopkracht die afneemt met gemiddeld 2 procent voor werkenden en een hellende huizenmarkt. Morgan Stanley rekent bijvoorbeeld voor 2003 maar met 0,4 procent economische groei, en ziet Nederland voorlopig achterblijven bij de rest van de eurozone. De gevolgen voor het saldo zijn navenant.

Dat betekent dat niet alleen de begrotingsplannen voor de periode van 2004 tot 2007, die in de verkiezingscampagne de hoofdrol speelden, van belang zijn. Ook voor 2003 zal er veel moeten gebeuren. Als er nu niet wordt ingegrepen, zal volgens het CPB het tekort de komende jaren verder oplopen. De 1,1 procent van 2003 is pas het begin van een jaren durende verslechtering die tot maximaal 2,0 procent in 2005 oploopt en vervolgens weer terugzakt naar wederom 1,1 procent in 2007.

Bovenop de vorige week door Financiën geconstateerde verslechtering van het saldo en de rampscenario's van het CPB, komt eind deze week nog het rapport van de Centraal Economische Commissie, een werkgroep van topambtenaren die traditiegetrouw de basis legt voor een nieuw regeerakkoord.

Ingewijden melden inmiddels dat de CEC voor de komende periode een gat op de begroting ziet opdoemen van 9 miljard euro, bijna een verdubbeling van de inschatting van het CPB. Om op het gewenste overschot uit te komen in 2007 zou nog eens voor acht miljard extra gesneden moeten worden, maar dat achtten de topambtenaren zo weinig realistisch dat ze dat advies niet durven geven aan de politiek.

Maar ook als de wens van een overschot even achter de horizon verborgen blijft, zijn de problemen fors. Uitgaande van de berekening van Morgan Stanley en rekening houdend met de Brusselse eis om het structurele begrotingstekort elk jaar met 0,5 procentpunt terug te dringen, zal er jaarlijks 3 miljard euro moeten worden omgebogen, of 12 miljard over een kabinetsperiode.

De politieke partijen die deze weken en wellicht maanden met elkaar om de tafel zullen gaan zitten om tot een regeerakkoord te komen, staan kortom onder grote druk. En met een nieuwe Kamer, waar de links-rechtsverhouding na gisteren weer wat meer in evenwicht is getrokken, zal het demissionaire kabinet Balkenende, dat formeel het landsbestuur voert zolang er geen nieuwe ploeg is aangetreden, minder makkelijk dan de afgelopen maanden zijn al lopende bezuinigingsplannen voor 2003 kunnen doorvoeren.

Een `gele kaart' van de Europese Commissie voor een uit de hand lopende begroting zit er nog niet in. Maar de hand in Brussel gaat al wel richting het borstzakje.