De keuze van de kiezer...

Opnieuw is als gevolg van verkiezingen de zetelverdeling in de Tweede Kamer drastisch door elkaar geschud. De onbetwiste winnaar van acht maanden geleden, de Lijst Pim Fortuyn, was de grote verliezer van gisteren. Omgekeerd kan de grote verliezer van 15 mei vorig jaar, de Partij van de Arbeid, zich de grote overwinnaar noemen. Desondanks is het voor de PvdA een overwinning met een bijsmaak. Het is de partij, in tegenstelling tot wat de laatste peilingen voorspelden, niet gelukt het CDA voorbij te streven. Daardoor ligt het initiatief voor de komende formatie bij de christen-democraten. Nederland heeft gisteren duidelijk gekozen voor het midden. CDA en PvdA zijn nu de twee grote machtsblokken die elkaar nagenoeg in evenwicht houden. Het CDA heeft de verrassend goede score van vorig jaar kunnen vasthouden. Maar van een premierbonus die de peilingen voorzagen, is met één zetel winst geen sprake.

De uitslag van de vervroegde verkiezingen betekent een normalisering van de krachtsverhoudingen in de Tweede Kamer. Vorig jaar hebben 1,6 miljoen kiezers met hun stem op de LPF een duidelijk protest laten horen. Ruim een miljoen daarvan hebben het, getuige het resultaat van gisteren, bij dat eenmalig protest willen laten. Het stemgedrag van vorig jaar was toch meer een waarschuwing aan de oude politiek dan een definitief afscheid. Dat is een geruststellende constatering, waarbij de nadrukkelijke aantekening past dat de uitslag verplichtingen schept. Het wisselvallige electoraat zal geen genoegen nemen met een enkel nieuw gezicht of geschonden verkiezingsbeloftes.

De terugkeer van de kiezer naar de vertrouwde paden is voor een belangrijk deel mogelijk gemaakt door de LPF zelf, die de grote beloften niet heeft waargemaakt. De kiezer heeft de wanprestaties van de vertegenwoordigers van deze partij afgestraft. Tegelijk hebben de oude partijen het signaal begrepen dat van de stemming van 15 mei uitging. Het naar binnen gerichte politieke debat is onmiskenbaar opengegooid en partijen hebben een voorzichtig begin gemaakt met noodzakelijke cultuurveranderingen. Zowel uit de uitslag als de hoge opkomst blijkt dat kiezers de traditionele politiek gisteren een nieuwe kans hebben willen geven.

Het herstel van de PvdA onder leiding van de nieuwe leider Wouter Bos is hiervan het zichtbaarste bewijs. Op drie zetels na is het recordverlies van vorig jaar weggewerkt. De demonstratie in bescheidenheid die de kern van de PvdA-verkiezingscampagne vormde, heeft gewerkt. PvdA-leider Bos staat nu voor de moeilijke opdracht de PvdA niet opnieuw in de oude reflexen te laten vervallen. Met zijn rechtstreekse verkiezing door de leden beschikte hij al over een stevig mandaat. Met het mandaat van de kiezer dat hij gisteren heeft gekregen, beschikt hij over een riante positie om noodzakelijke veranderingen in de partij te bewerkstelligen.

Geheel anders is de positie van de VVD, de andere verliezer van vorig jaar. De winst van vier zetels is mager vergeleken bij het verlies van veertien zetels van acht maanden geleden. Daar komt bij dat het twijfelachtig is of de partij zal terugkeren in het kabinet. De oppositie lijkt op dit moment voor de liberalen de beste plek om te werken aan een werkelijk herstel. Lijsttrekker Zalm wil daar graag leiding aan geven, maar het is de vraag of de partij hem die ruimte zal bieden. Veelzeggend was de oproep van oud-VVD-minister Neelie Kroes gisteravond aan Zalm zijn functie ter beschikking te stellen om plaats te maken voor de jongere generatie.

Het eerste politieke slachtoffer van de verkiezingsuitslag is D66-fractievoorzitter Thom de Graaf. Hij heeft er verstandig aan gedaan zijn positie ter beschikking te stellen na het verlies van zijn partij. Onder nieuwe leiding zal D66 zich op het bestaansrecht moeten bezinnen – een exercitie waarmee de partij inmiddels de nodige ervaring heeft opgedaan.