Balkenende en Bos mijden elkaar in slotdebat

De rivalen Balkenende en Bos meden elkaar een beetje in het tv-debat van gisteravond. Zodat dit laatste treffen vooral de subtop alle kansen bood.

Met een recordkijkdichtheid van 3,2 miljoen mensen gingen de lijsttrekkers gisteravond op de televisie voor de laatste keer met elkaar in de slag. Alle aandacht was gericht op de lijsttrekkers Bos en Balkenende, elk voor zijn partij verwikkeld in een felle strijd om wie als grootste uit de stembus komt. Maar tot `winnaar' van het debat kon geen van tweeën worden uitgeroepen. Daar waren de grote rivalen van deze campagne te voorzichtig voor: ze meden de frontale aanval op elkaar en deelden ook geen verbale dreunen uit waarvan gezegd kon worden dat die de strijd beslechtten. Zo leek het debat, dat bij tijd en wijle niettemin fel was, niet van beslissende betekenis voor de verkiezingsuitslag vandaag.

CDA-leider Balkenende had in het debat af en toe duidelijk moeite het premiersgezag te behouden. Daar stond tegenover dat zijn rivaal Bos ook niet de meest geslaagde avond van zijn zo succesvol verlopen verkiezingscampagne beleefde. Bos werd meermalen smakelijk uitgelachen door de andere deelnemers van dit laatste tv-lijsttrekkersdebat voor de verkiezingen. Zoals toen hij, in verband met de door hem gisteren plotseling bepleite `discussie' over de gekozen premier, opperde dat zo'n verkiezing ,,de scherpte in het politieke debat kan terugbrengen, die wij in Nederland te lang hebben gemist''. Balkenende kopte in: ,,Als u dat wilt, begrijp ik niet dat u het ons onmogelijk hebt gemaakt met de heer Cohen te debatteren!''

De voorzichtigheid van de twee protagonisten gaf de subtop bij deze Kamerverkiezingen alle kans te excelleren. Halsema (GroenLinks), zozeer op jacht naar de voormalige D66-kiezer dat zij zelfs ex-D66-minister Van Boxtel in bescherming nam tegen aanvallen op diens integratiebeleid, had veel succes bij het publiek met een aanval op LPF-leider Herben: ,,U hebt wel een grote mond over integratie, maar wanneer gaat u eens in het lot van immigranten investeren?''

Ook Herben, die zich in deze campagne als de koning van de welgeplaatste oneliner heeft laten kennen, schoot vaak raak. Over de gekozen premier: ,,We hadden allang een gekozen minister-president moeten hebben, op 15 mei.'' VVD-leider Zalm, die in de loop van de campagne als debater geleidelijk zijn gespannenheid is kwijtgeraakt, kreeg van de collega-lijsttrekkers alle gelegenheid om het VVD-programma inzake economie, veiligheid en integratie uiteen te zetten. Het minst in vorm leek SP-leider Marijnissen, die zich als enige verloor in weinig puntige, professoraal aandoende uiteenzettingen. 's Middags had hij wel het (van tevoren opgenomen) lijsttrekkersdebat van het Jeugdjournaal glansrijk gewonnen, onder andere door een ernstig gebracht wetsontwerp voor meer kinderspeelplaatsen.

De economie, de overheidsfinanciën, de integratie deze in de campagne al uitentreuren besproken onderwerpen passeerden nogmaals de revue, zonder nieuwe gezichtspunten. Het onderdeel `normen en waarden' was bijna volledig over veiligheid gegaan, toen Halsema het gesprek bracht op het in haar ogen weinig verheffende niveau van de politieke moraliteit in de 87 dagen van het kabinet-Balkenende. ,,Het was inderdaad een beschamende vertoning'', gaf de demissionair premier toe. ,,Daarom hebben we nu ook verkiezingen.'' Halsema: ,,Maar u bent niet geloofwaardig zolang u voor een volgend kabinet de LPF niet uitsluit.'' Balkenende: ,,Het CDA sluit nooit democratische partijen uit. Ik zie ons niet in dezelfde samenstelling doorgaan. Ik zie dat niet gebeuren.''

,,Het zou niet geloofwaardig zijn'', zei Balkenende toen aan het eind de kwestie `wie met wie' nogmaals aan de orde kwam en hem gevraagd werd of hij opnieuw een coalitie met VVD en LPF in overweging neemt. Hoewel de CDA-leider in het debat op geen enkel kardinaal punt tegenover Bos had gestaan, bleef hij van zijn voorkeur voor voortzetting van de coalitie met de VVD getuigen. Waarop alle deelnemers aan het debat zich uitputten in het verstrekken van strategische stemadviezen: een stem op de VVD is de enige manier om `een moetje' van PvdA en CDA te voorkomen (Zalm); een stem op de VVD vergroot de kans op de PvdA als grootste partij en brengt daardoor de gewenste centrumrechtse coalitie in gevaar (Balkenende); als de PvdA niet de grootste wordt, `weten we wat we krijgen', namelijk CDA, VVD en LPF (Bos).

Marijnissen maakte op dat ogenblik zijn succesvolste opmerking. ,,CDA en PvdA liggen al onder de lakens en wie er boven ligt, is voor mij niet zo relevant.''