Toch liever de tucht van de markt

Niet alleen de vele reizigers die op winderige perrons staan te wachten op hun vertraagde treinen of uitgevallen trams klagen over de Nederlandse Spoorwegen (NS) of stroomstoringen. Ook bijna alle deskundigen en politici die nadenken over de terugtredende overheid en de daarmee ontstane schemerzone tussen markt en staat hebben grote twijfels over de toekomst van publieke organisaties die in deze zone verzeild zijn geraakt. Alles is uitbesteed, niemand is nog verantwoordelijk. Maar hoe moet het dan wel? In de laatste aflevering van een serie over `quango-land' (quasi autonomous non-governmental organisations) doet NRC Handelsblad een toekomstverkenning in drie scenario's. Wat is uw ideaal?

Trots presenteert chief executive officer B. Tevreden van NS op de aandeelhoudersvergadering het jaarverslag over 2007. Weer meer winst, weer minder vertragingen en een recordscore bij het tevredenheidsonderzoek onder klanten. Bij de overname van de Luxemburgse spoorwegen is het logge staatsbedrijf Deutsche Bahn afgetroefd, terwijl in Noord-Polen weer nieuwe trajecten zijn binnengehaald. Sinds de beursgang zijn de aandelen alleen maar gestegen.

Bij de verzelfstandiging een jaar of tien geleden en ook onder de paarse kabinetten was dit ongeveer het beeld van de toekomstige NS. Een beeld dat nog altijd werkelijkheid kan worden, vinden tal van economen en juristen. Een beeld dat ook leeft in de Europese Unie, waar het parlement net heeft bepaald dat er concurrentie moet komen op de nationale spoorwegnetten. Een beeld dat past bij het VVD-programma, waarin staat: ,,Het uitbesteden en afstoten van publieke taken en diensten die effectiever door de private sector kunnen worden uitgevoerd, moet worden opgepakt wanneer dat mogelijk en gewenst is.''

Minister Hans Hoogervorst (VVD, Financiën, Economische Zaken) noemt een vrije markt voor railvervoer in Europa dan ook `een wenkend perspectief' met de toevoeging: ,,Als het kán, krijg je lagere prijzen en hogere kwaliteit.''

Maar Hoogervorst waagt zich niet aan een eventuele privatisering van NS. ,,Voor een principiële keuze vind ik het te vroeg. Bij NS moet eerst orde op zaken worden gesteld. Dat kan jaren duren.'' De NS gaat dus niet de weg van de energie-, bus-, kabel- en telecombedrijven, maar welke andere quango's wel?

Privatiseringen bieden een begaanbare weg uit Quangoland, vindt PvdA-econoom Sweder van Wijnbergen. Als hoogste ambtenaar van Economische Zaken schetste hij daarvoor al eens een blauwdruk, die hij als hoogleraar verder heeft verfijnd. Zijn `beslissingsboom' is getekend met twee gedachten. Allereerst moet het publiek belang – bijvoorbeeld toegankelijkheid van de trein – worden gewaarborgd. Deze waarborgen moeten vervolgens zwaarder worden, naarmate een vrijgemaakte sector complexer is.

,,Eerst moet je proberen om het publieke belang en het private belang van de ondernemer parallel te laten lopen'', zegt van Wijnbergen. Bijvoorbeeld met een belasting op dingen die je wil verminderen (energieverbruik) of een subsidie voor dingen die je wil bevorderen (innovatie). Als deze lichtste vorm niet werkt, is toezicht nodig. In eerste instantie toezicht op een hele sector, maar soms is `heel indringende vorm van toezicht' nodig. ,,Dan kan het zijn dat het op een gegeven moment makkelijker is om niet te privatiseren'', zegt Van Wijnbergen.

Maar in de meeste gevallen kan het volgens hem wel. Bij de energiesector en de busbedrijven bijvoorbeeld, waar concurrentie en toezicht in zijn ogen goed werken, maar ook bij de private monopolies Schiphol en NS lukt het wel onder een heel strak toezicht. Water is een twijfelgeval. ,,Het is een gereguleerd monopolie. De vraag is of je scherp toezicht kan houden.'' En in de zorgsector is marktwerking alleen mogelijk als de keuzevrijheid van de consument wordt ingeruild voor de inkoopkracht van concurrerende verzekeraars.

De VVD pleit voor voortvarend onderzoek naar marktwerking, maar heeft van alle politieke partijen het minste onderzoek gedaan naar dit onderwerp. ,,Dat moet je van geval tot geval bekijken'', zegt Hoogervorst over welk bedrijf wel privaat kan worden en welk niet. Schiphol wel: ,,De publieke belangen worden gewaarborgd via regelgeving, niet via het aandeelhouderschap van de overheid.''

De praktijk van twintig jaar liberaliseren werpt echter de vraag op in hoeverre regels en toezicht voldoende waarborg bieden. Bij de NS is het prestatiecontract niet toereikend gebleken om kwaliteit af te dwingen. Tijdens het vrijmaken van de stroomsector bleken politici steeds nieuwe maatregelen nodig te vinden om de kwaliteit van de stroomvoorziening te kunnen garanderen. Staatssecretaris Wijn (Economische Zaken) trok onlangs meer tijd uit voor de definitieve liberalisering van de stroom. ,,In het model van Van Wijnbergen zit een bepaalde dwingendheid. Wat er niet inzit is dat je af en toe even een stapje terugzet om de zaak nog eens goed te overdenken.''

Dit was de laatste aflevering uit een serie over quango`s. De vorige afleveringen zijn na te lezen op www.nrc.nl