Sociaal, solide of streng de verkiezingen in

Meer dan in de laatste verkiezingsstrijd van mei kwam deze keer de inhoud naar voren. Wat waren de strijdpunten van deze campagne en hoe bewogen de partijen zich?

Wie had het meest sociale gezicht? Wie presenteerde zich als de meest solide partij? Wie had de scherpste maatregelen voor de integratie en veiligheid in gedachten?

Naast de vraag wie premierskandidaat van de PvdA zou worden, spitste de verkiezingscampagne zich toe op het financiële beleid, het zorgstelsel, de hypotheekrente-aftrek, de oorlog in Irak, de integratie en veiligheid.

,,Wij hebben een evenwichtige combinatie van sociaal en solide'', zei CDA-leider Jan Peter Balkenende. ,,Maar bij de PvdA zie ik geen solide gezicht.'' Het CDA ontpopte zich als dé partij die aflossen van de staatsschuld in 25 jaar als Leitmotiv voor de komende jaren heeft. Maar standpunten over economie en overheidsfinanciën blijken te verschuiven naarmate de economie verslechtert. Nog geen jaar geleden stond `staatsschuld aflossen' bij alle partijen bovenaan het lijstje, inmiddels schuift met name PvdA en in iets mindere mate VVD van dat doel weg. In woord belijden de partijen allemaal nog de totale aflossing in 25 tot 30 jaar, in daad zijn de gaten in de plannen van de partijen inmiddels legio.

Uit een vertrouwelijke notitie van Financiën bleek dit weekend al dat niet alleen de PvdA de komende regeerperiode niet toekomt aan aflossing, maar dat ook VVD en CDA, anders dan ze zelf zeggen, met een tekort op de begroting in 2007 komen te zitten. De LPF verklaarde eerder al de staatsschuld snel te willen aflossen, maar van de 19 miljard die de partij dacht te bezuinigen in 2007, blijft slechts een kwart over. De partij had de voorgestelde bezuinigingen voor de komende vier jaren bij elkaar opgeteld.

Na een eerste campagneweek waarin CDA en VVD veel kritiek hadden op het gebrek aan soliditeit van de PvdA, zijn de partijen stil geworden nu ze zelf ook op een kleine min uitkomen. De PvdA, die volgens Financiën van de drie grote partijen de slechtste prestaties levert en een tekort van 3,6 miljard laat noteren in 2007, lijkt weinig behoefte te hebben om CDA (tekort in 2007 volgens Financien 1,3 miljard) of VVD (tekort 900 miljoen in 2007) aan te spreken op hún gebleken gebrek aan soliditeit. GroenLinks en SP zien aflossing niet als hoogste doel. Investeringen in onderwijs (waar D66 een speerpunt van maakt), natuur en arbeid en de publieke sector zijn nu belangijker.

In de discussie over de zorg probeerde de PvdA in te gaan op de nominale ziekenfondspremies die per 1 januari 2003 fors zijn verhoogd. PvdA-leider Bos gaf steeds aan dat de invoering van het nieuwe zorgstelsel, met meer concurrentie tussen verzekeraars en een verplichte basisverzekering voor iedereen, moet worden uitgesteld. ,,Eerst de wachtlijsten aanpakken'', was Bos' slogan. CDA-minister De Geus noemde de PvdA ,,een behoudende partij''. CDA en VVD willen dat het nieuw systeem er wel snel komt. ,,Niet opnieuw pappen en nathouden'', aldus VVD'er Wilders. GroenLinks en SP willen ook wel een ander zorgsysteem, maar hierin moet de tweedeling in de zorg worden opgeheven en de solidariteit tussen arm en rijk, jong en oud, ziek en gezond worden verstevigd. De SP gruwt van meer concurrentie. ,,Zorg is toch geen produkt'', zo gaat het SP-lied.

In een ander radio-spotje is VVD-leider Zalm te horen met de veelzeggende tekst `Knibbel knabbel knuisje, wie knabbelt daar aan mijn huisje?' Het is een poging om de PvdA aan te vallen op het electorale taboe van weleer – de hypotheekrenteaftrek. Bij de VVD, zo luidt de boodschap, bent u als huizenbezitter veilig, bij de PvdA niet. De PvdA maakte dit jaar een tournure en wil nu een meer beperkte aftrek voor de hoogste inkomensgroepen. Beginnende huizenbezitters krijgen een extra aftrek. SP en GroenLinks hebben al langer verdergaande plannen om de aftrek te beperken voor hoge inkomens.

Een eventuele oorlog in Irak speelde vooral in de eerste campagneweek een rol. SP en GroenLinks waren duidelijk: geen steun voor de oorlog. CDA en VVD waren het ook met elkaar eens. Net als Washington willen zij maximale druk op Saddam Hussein blijven uitoefenen, ook al hebben de inspecteurs van de Verenigde Naties hun onderzoek naar massavernietigingswapens nog niet afgesloten. Ze sluiten militaire actie tegen Irak, inclusief Nederlandse bijdrage, daarom niet uit. De PvdA acht verdere druk op Irak op dit moment niet nodig. Laat de inspecteurs hun werk eerst afronden, aldus Wouter Bos en de zijnen. De PvdA wil wel de mogelijkheid openlaten van de Nederlandse militaire steun, maar hamert meer dan CDA en VVD op het `VN-spoor'.

`Inburgering' kwam als thema het duidelijkst naar voren in voorstel om nieuwkomers-in spe te verplichten Nederlands te leren in hun eigen land. Links is verdeeld. SP-leider Marijnissen vindt dit het proberen waard. GroenLinks vond dit een aantasting van de vrijheid. PvdA vindt het wel een optie, maar was vager dan GroenLinks en had moeite met het verplichte karakter voor het voorstel.

Twee, drie of vier man op een cel. Op het thema veiligheid ging de VVD steeds verder. Ook de LPF vindt het opsluiten van vier gevangenens in één cel geen probleem. GroenLinks, SP en ook D66 houden vast aan het recht voor elke gedetineerde op een eigen cel. De PvdA onderschrijft dat principe ook, maar in uiterste nood, om te voorkomen dat er criminelen als gevolg van het cellentekort moeten worden vrijgelaten, is meervoudig celgebruik bespreekbaar.

De opkomst van islamitische scholen, zei VVD-leider Zalm, is een gevaar voor de integratie van allochtonen in Nederland: de 37 islamitische scholen leveren onvoldoende bijdrage aan de integratie. De VVD wil daarom het stichten van nieuwe scholen afremmen. Bij andere politieke partijen leidde dit tot felle reacties. Vooral de christelijke partijen protesteerden dat de VVD daarmee tornt aan de vrijheid van het bijzonder onderwijs, die is vastgelegd in het zwaarbevochten grondwetsartikel 23. De SP vindt ook dat de groei van het aantal islamitische scholen ongewenst is, omdat het leidt tot een extra concentratie van allochtone kinderen.