Publiek ondernemen in de kreukelzone tussen markt en overheid

Niet alleen de vele reizigers die op winderige perrons staan te wachten op hun vertraagde treinen of uitgevallen trams klagen over de Nederlandse Spoorwegen (NS) of stroomstoringen. Ook bijna alle deskundigen en politici die nadenken over de terugtredende overheid en de daarmee ontstane schemerzone tussen markt en staat hebben grote twijfels over de toekomst van publieke organisaties die in deze zone verzeild zijn geraakt. Alles is uitbesteed, niemand is nog verantwoordelijk. Maar hoe moet het dan wel? In de laatste aflevering van een serie over `quango-land' (quasi autonomous non-governmental organisations) doet NRC Handelsblad een toekomstverkenning in drie scenario's. Wat is uw ideaal?

Het is 21 januari 2007, vandaag staat de tweewekelijkse vergadering van de Adviesraad van de NS op de agenda. Voorzitter B. Tevreden van het College van Bestuur opent de bijeenkomst en kijkt eens om zich heen. Ze zijn weer allemaal present: de vertegenwoordigers van de reizigersorganisaties, gehandicaptenbond, Milieudefensie, de vakbonden, de werkgevers, en de `onafhankelijken'. Sinds de NS een `maatschappelijke onderneming' is geworden kan iedereen zijn wensen en verlangens kwijt.

Critici van `Nederland Quangoland' vinden dat het afgelopen moet zijn met het schemergebied tussen markt en overheid. Als oplossing zou de politiek versneld door kunnen gaan op de weg van liberalisering en privatisering, maar de weerstand is groot. Terug naar de overheid dan? Dat zal mogelijk nog veel grotere tegenkrachten oproepen: van Europa en van betrokken organisaties zelf die hun verworven vrijheden niet gauw zullen opgeven. De vraag is welke politici hun vingers daar aan durven branden. Het meest voor de hand liggende toekomstscenario is daarom dat quangoland blijft voortbestaan.

Is in de gezondheidszorg ooit een heldere lijn te trekken tussen markt en overheid? VVD-minister Hoogervorst denkt van niet: ,,Dat is zo ingewikkeld. Voor een groot deel is de zorg collectief gefinancierd, met allerlei partijen die niet echt overheid zijn, maar ook niet van de markt. Wat is een ziekenhuis eigenlijk? Privaat, publiek? Waar moet je dan voor kiezen? Helemaal privaat zoals in de VS? Dan weet je zeker dat het onbetaalbaar wordt. Helemaal nationaal, zoals in de Britse National Health Service? Ik voel helemaal niets voor zo'n stalinistisch systeem.''

Voor Hoogervorst is het een keuze tussen twee kwaden, maar voor anderen maakt het juist deel uit van hun streven: ,,De VVD denkt alleen aan markt, de PvdA alleen aan overheid,'' zegt CDA-staatssecretaris Wijn: ,,Dat vond ik zo zwak aan Paars. Intussen heeft het denken over tussenvormen stilgestaan.'' De Wiardi Beckmanstichting van de PvdA lanceerde vorig jaar weliswaar het begrip `publieke onderneming' om te zoeken naar een middenweg tussen overheid en markt, een idee dat door partijleider Bos werd verworpen. Maar het denken in tussenvormen is inderdaad het meest populair bij het CDA. De partij grijpt daarbij terug op een oude traditie: haar liefde voor het maatschappelijke middenveld: niet de overheid, maar maatschappelijke organisaties weten het beste wat goed is voor de samenleving. ,,In de oppositie heeft het CDA haar ideologie opnieuw vormgegeven,'' zegt Wijn: ,,We hebben nagedacht over nieuwe vormen van maatschappelijk middenveld.'' Uit dat denken is `de maatschappelijke onderneming' voortgekomen, een ,,kreukelzone tussen staat en commerciële markt'', zoals premier Balkenende het vorige week omschreef. Een onderneming in de vorm van een stichting of vereniging die wel op de markt opereert, maar niet op winst is gericht en waarvan de resultaten weer in dienstverlening worden geïnvesteerd. En die `maatschappelijke onderneming' krijgt in Balkenende's woorden ,,een ziel'' doordat gebruikers van de diensten worden betrokken bij het beleid. Joop Wijn denkt dat de NS zo'n maatschappelijke onderneming kan worden, net als de bedrijven in de stroomsector, of in de zorg: ,,Denk daarbij aan persoonsgebonden budgetten. Ouders van gehandicapte kinderen kunnen zelf een huis kopen of huren waar 5 tot 6 kinderen wonen. Mensen organiseren zelf hun dienst, zoeken samen naar een oplossing: noch markt, noch overheid.'' Bij andere partijen krijgt het CDA de handen echter niet op elkaar voor ,,dynamisering'' van het maatschappelijke middenveld. In het verleden bleken `voorlopers' van maatschappelijke ondernemingen als de Rabobank of woningbouwcorporaties door de markt gedwongen zich ook commercieel te gaan gedragen. Van Wijnbergen vraagt zich af of Brussel de `maatschappelijke onderneming' niet de voet dwars zal zetten vanwege concurentievervalsing. En Marijnissen heeft ,,nooit begrepen'' hoe het werkt. ,,Patiënten moeten een ziekenhuis gaan meebesturen. Maar hoe dan? Krijgen we dan verkiezingen voor het ziekenhuisbestuur? En welk patiënten stemmen voor welk ziekenhuis? Voor mijn teennagel ging ik naar Oss, voor mijn hernia naar Nijmegen. Wat is dan mijn ziekenhuis? ''

Dit was de laatste aflevering uit een serie over quango`s. De vorige afleveringen zijn na te lezen op www.nrc.nl