En de dader staat zo weer in de winkel

Elke week zijn alleen al in Amsterdam negen winkels doelwit van een gewapende overval. Veel winkels gaan daarom dicht. Nu zeggen ook politici dat het zo niet langer kan.

Alles went, zegt Joey de Bock, zelfs overvallen worden door een man met een pistool. ,,De tweede keer was ik al minder van slag dan de eerste keer.'' De eerste keer, in september, kwam een ,,heel agressieve'' man met een geweer plotseling de videotheek in Amsterdam-West binnen. Joey (21) gaf al het geld in de kas: 300 euro. ,,Ik kon niet weigeren met dat geweer op me gericht.'' Helemaal eng, zegt Joey, was dit: dezelfde dader had twee weken eerder dezelfde videotheek beroofd. Of hij ooit is opgepakt, weet Joey niet.

Winkeliers in grote steden zijn dagelijks op hun qui-vive. Vorig jaar werden in Amsterdam 483 winkeliers, banken en geldwagens overvallen – negen per week. In het hele land waren duizend gewapende overvallen op uitsluitend winkeliers.

Meestal zijn de daders goed georganiseerd. Tegelijk zijn winkeliers bij uitstek slachtoffer van diefstal door zogeheten `veelplegers': verslaafden of groepjes jongeren die regelmatig stelen uit een winkel of een greep in de kassa doen.

Als ze al worden gearresteerd, staan ze binnen enkele dagen weer op straat omdat er te weinig cellen zijn. Volgens Ed Hamming, voorzitter van detailhandelsconcern VendexKBB, is de ,,dader sneller in de winkel terug dan de winkelier die aangifte gaat doen''.

Uit onderzoek van de Amsterdamse politie blijkt dat in Amsterdam zo'n 600 verslaafden ieder voor gemiddeld 12.000 euro per maand stelen. Landelijk deden winkeliers 290.000 keer aangifte van diefstal, geweld of inbraak, hoewel het werkelijke aantal diefstallen 5 miljoen zou bedragen.

Gisteren werd een winkelcentrum in de Amsterdamse Bijlmer overvallen, maar dan door een delegatie donkerblauwe pakken. Na ,,jarenlang soft gedoe'' (CDA'er Joop Wijn) en ,,op de overheid wachten'' (Ed Hamming) presenteerden de grote detailhandelsverenigingen en demissionaire bewindslieden Donner (Justitie), Remkes (Binnenlandse Zaken) en Wijn (Economische Zaken) een plan om winkelcriminaliteit de kop in te drukken.

Ze gaan onder meer een speciaal aangifteformulier voor winkeliers opstellen en een zwarte lijst van werknemers die zijn ontslagen wegens diefstal – het winkelpersoneel zelf is verantwoordelijk voor 40 procent van de diefstal. Ook worden in achterstandswijken kleine winkeliers die zich goed beveiligen in de toekomst financieel gesteund.

Intussen treffen individuele winkeliers hun eigen maatregelen. Supermarkt Deen in Purmerend is sinds kort niet meer 's avonds open, omdat het personeel sinds een overval niet meer laat naar huis wil. De overige veertien supermarkten van deze Noord-Hollandse keten sluiten op bepaalde dagen om acht in plaats van negen uur 's avonds, omdat de werknemers dan nog wel naar huis durven. Ook personeel van Vroom & Dreesmann en Hema in veel steden durft na ervaring met overvallen op koopavond niet alleen naar huis, zegt Ed Hamming.

In het ergste geval sluit een winkel zijn deuren wegens onveiligheid, een precedent dat autoreperateur Kwik-Fit al in 1999 schiep in de Bijlmer. Supermarktketen Dirk van den Broek sloot afgelopen jaar vijf vestigingen in Amsterdam. Reden: de kosten voor beveiliging zijn volgens eigenaar Jan van den Broek te hoog in verhouding tot de omzet in de kleine winkelpanden. ,,Alles tot duizend vierkante meter is eigenlijk te klein.''

Hij zegt het er niet bij, maar sluiting van een winkel is ook een manier om lokale overheden onder druk te zetten. Want: ,,Als die ons een grotere locatie aanbiedt, ook in moeilijke wijken, dan willen we daar wel zitten.''

Welke branche doelwit is wisselt naarmate winkeliers zich beter beveiligen. Eerst waren het banken en juweliers, toen volgden de benzinestations, twee jaar geleden was er een explosie in overvallen op supermarkten. De afgelopen maanden waren vooral videotheken doelwit, omdat die nog amper beveiligd zijn.

Zo hangt er in de videotheek waar Joey de Bock werkt geen camera. Er is alleen een kluis met een ingebouwde klok; Joey en zijn collega's kunnen pas na vijftien minuten bij het geld en dan is de politie, als het goed is, al ter plekke. Maar een overvaller die op een klein bedrag uit is kan nog altijd snel terecht, waarschuwt Joey. Zijn baas eist nu dat medewerkers bij wie voortaan meer dan 50 euro wordt gestolen dat uit eigen zak terugbetalen.

E. van der Sluis van werkgeversorganisatie MKB-Nederland constateert een ,,wapenwedloop'' tussen georganiseerde overvallers en ervaren winkeliers. Juweliers zijn de afgelopen maanden in Amsterdam bijvoorbeeld weer vaak slachtoffer, terwijl ze in de loop der jaren kluizen, alarmsystemen, sluisdeuren en onbreekbaar glas hebben geïnstalleerd. ,,De overvalmethoden worden gewoon steeds harder'', aldus Van der Sluis.

Een juwelier in het centrum, die vorig jaar twee keer is overvallen en daarom bang is zijn naam te noemen, vertelt hoe twee gewapende daders op klaarlichte dag een halve minuut lang met een metalen staaf op zijn onbreekbare ruit bonkten, tot die brak. ,,Twee agenten stonden vierhonderd meter verderop, maar durfden niet in te grijpen. De daders hebben armen vol kostbare horloges gegrist en zijn gevlucht.'' Vooral ,,de brutaliteit'' frappeert en verontrust hem. ,,Op klaarlichte dag stonden ze een halve minuut op mijn raam te bonken!''

Op het gebied van diefstal hebben winkeliers zelf ook verantwoordelijkheid, zei de Amsterdamse korpschef J. Kuiper in zijn nieuwjaarsrede. Zij kunnen niet verwachten dat de politie alles opspoort, vindt hij, laat staan voorkomt. ,,Er is veel welvaart. Diefstal komt nu eenmaal voor en de waren worden door winkeliers in Nederland laagdrempelig uitgestald. Winkeliers moeten eerst zelf zorgen dat ze die drempel voor diefstal verhogen'', zei Kuiper.

Minister Donner van Justitie zei gisteren nadrukkelijk dat híj ,,niet wil accepteren dat criminaliteit nu eenmaal voorkomt in een welvarende maatschappij.''

    • Frederiek Weeda