Een schurkenstaat kan nog ver komen

Libië heeft ,,een schandalige staat van dienst'' wat de mensenrechten betreft. Toch werd het gisteren voorzitter van de mensenrechtencommissie van de VN.

De Verenigde Staten houden er een topliga van schurkenstaten op na, de `As van het Kwaad', en een eerste divisie: de lijst van het ministerie van Buitenlandse Zaken van landen die internationaal terrorisme steunen. Irak, Iran en Noord-Korea zijn wegens (vermeend) bezit van massavernietigingswapens in de eredivisie geklasseerd; Soedan, Syrië, Cuba en Libië zitten in de subtop. Het verschil tussen de twee is aanzienlijk. Irak is kandidaat voor `regimewisseling', Iran en Noord-Korea kunnen in Amerikaanse ogen ook weinig goeds doen. Maar wie op de tweede lijst staat kan nog een eind komen. Zie Syrië, officieel paria wegens steun voor radicale Palestijnse en Libanese groepen maar toch in januari 2001 met stilzwijgende instemming van Amerika (want geen veto) en tot razernij van Israël in de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties gekomen. En Libië, gisteren gekozen als voorzitter van de Commissie voor de Rechten van de Mens van de VN.

De VS waren tegen de verkiezing van Libië wèl krachtig in het geweer gekomen, met het argument dat Libisch voorzitterschap de Geneefse Commissie in diskrediet zou brengen. Daarbij wees het, gesteund door internationale mensenrechtenorganisaties, op doorgaande schendingen van de mensenrechten in Libië. Washington dwong de eerste stemming over een voorzitter af sinds de oprichting van de Commissie in 1947 – gewoonlijk wordt de voordracht van de landengroep die aan de beurt is, in dit geval Afrika, bij acclamatie overgenomen. Maar alleen de VS zelf, Canada en Guatemala stemden tegen, en de Libische diplomate Najat al-Hajjati werd met 33 stemmen tegen drie bij 17 onthoudingen (onder andere Europese landen volgens diplomatieke bronnen) gekozen. De Amerikaanse VN-vertegenwoordiger sprak van ,,een nederlaag voor de Commissie, een nederlaag voor een systeem dat landen met een schandalige staat van dienst wat betreft de rechten van de mens toestaat leden van de Commissie te worden''.

Mensenrechtenorganisaties en ook functionarissen van de Commissie zelf maken zich zorgen over het toenemend aantal schenders van de mensenrechten dat lid wil worden om er in samenwerking met gelijkgezinden voor te zorgen dat ze niet of niet zo hard worden veroordeeld voor hun schendingen. Zo werd tijdens de zitting van de Commissie van vorig jaar een veroordeling van Iran voor het eerst sinds 18 jaar afgestemd. Voor veroordeling stemden 19 leden en 20 tegen. De Hoge Commissaris voor de rechten van de Mens, Sergio Vieira de Mello, heeft steun uitgesproken voor oproepen om voorwaarden te stellen voor lidmaatschap van de Commissie, zoals ondertekening van alle mensenrechtenverdragen en bezoek van een speciale VN-rapporteur. Nu presenteert elke landengroep doorgaans evenveel kandidaten als er zetels voor haar beschikbaar zijn die vervolgens geruisloos toetreden. Wie zijn er nu zoal lid? Onder andere China, Saoedi-Arabië, Soedan, Oekraïne en Zimbabwe.

Toch is Libië een beetje een speciaal geval. In tegenstelling tot de Iraakse president Saddam Hussein met zijn geheime wapenprogramma's is de Libische leider Moammar Gaddafi een voorbeeld waar VN-sancties wèl hebben gewerkt. Na de aanslag op een Amerikaanse passagiersvliegtuig boven het Schotse Lockerbie in 1988 (270 doden) kondigden de VN in 1992 onder andere een vliegverbod van en naar Libië af om uitlevering van twee Libische verdachten voor berechting af te dwingen. Dat gebeurde in 1999, in het kader van een grootscheepse inspanning van het land om uit zijn internationale isolement te komen. Gaddafi, die nooit een geheim heeft gemaakt van zijn ambities op het wereldtoneel, was toen tot de conclusie gekomen dat verdere obstructie hem alleen maar zou hinderen. De Amerikanen willen dat Gaddafi ook schuld bekent voor Lockerbie, maar andere westerse landen, waaronder Groot-Brittannië, hebben inmiddels hun betrekkingen met Libië genormaliseerd.

Voor het voorzitterschap van de mensenrechtencommissie heeft Gaddafi oliegeld geïnvesteerd in Afrika, dat Libië daarom ten koste van Algerije de voordracht gunde. Maar ook heeft het wel degelijk aandacht aan zijn mensenrechten besteed. Gaddafi liet in september weten ,,de internationale legaliteit'' voortaan te volgen en kondigde de vrijlating van ,,alle'' politieke gevangenen aan. Inderdaad werden er tientallen vrijgelaten, wat Amnesty International als een stapje voorwaarts kenschetste. Er zitten nog diverse politieke gevangenen vast. Maar volgend jaar wil Libië in de Veiligheidsraad komen.