PvdA verrast CDA met felle eindstrijd

CDA en VVD leken de buit al binnen te hebben toen de PvdA een wederopstanding beleefde. Met als hoogtepunt de aanwijzing van de kandidaat-premier.

De campagne voor de Kamerverkiezingen belooft te eindigen met een klassieke cliffhanger: de strijd om de macht gaat woensdag tussen titelverdediger CDA en de PvdA. Regeringspartijen CDA en VVD gingen er nog maar drie maanden geleden, na de val van het kabinet-Balkenende op 16 oktober, voetstoots van uit dat de verkiezingen een formaliteit waren en dat zij min of meer op basis van het huidige regeerakkoord zouden doorgaan met het karwei om het land, in de woorden van CDA-leider Balkenende, ,,anders en beter'' te maken.

Door de onverwachte wederopstanding van de PvdA in de afgelopen drie weken is alles anders geworden. CDA en PvdA houden elkaar in de laatste peilingen min of meer in evenwicht, waardoor de uitkomst van de verkiezingen toch nog onvoorspelbaar is geworden. Alles draait nu om de vraag of Nederland na 22 januari aanstuurt op een centrum-rechtse regering van CDA en VVD (en misschien nog een derde partij) of een centrum-linkse coalitie van PvdA en CDA.

Op een laat moment, gistermiddag, is daarbij door PvdA-leider Wouter Bos een opmerkelijke wending gegeven aan de plot door de Amsterdamse burgemeester Job Cohen naar voren te schuiven als kandidaat voor het premierschap. De vraag is nu of de sociaal-democraten hiermee een meesterzet doen of een ongekende electorale flater begaan.

Voorlopig kan worden vastgesteld dat manoeuvre van Bos eerder de autonome uitkomst is van zijn campagnestrategie, dan het resultaat van een weloverwogen plan. Immers, Bos heeft gekozen voor een campagne van bescheidenheid, van ootmoed. Van de leider die op de achtergrond blijft en niet taalt naar het pluche. Dat was ook verklaarbaar, gezien de historische verkiezingsnederlaag van de PvdA op 15 mei vorig jaar en, alweer, de wankele positie van de partij in de peilingen bij het begin van de campagne. Bos redeneerde dat hij onmogelijk, toen de kiezersgunst onverwachts naar zijn persoon omsloeg, zichzélf als kandidaat voor het premierschap naar voren kon schuiven. PvdA-coryfee Jan Pronk heeft de afgelopen dagen via de media vele malen ervoor gepleit dat Bos dat wél zou doen: de omslag in de kiezersgunst voor de PvdA is immers helemaal te danken aan Bos.

De politieke vijanden van de PvdA buiten het schuiven met de kandidaat-premier uit als een zwakte. CDA-leider Balkenende noemde het gisteravond tijdens een debat op de commerciële zender SBS6 ,,een klap voor de democratie''. De kiezer wordt geconfronteerd met een kandidaat-premier die zelf niet verkiesbaar is.

Op zichzelf is dat een interessant verwijt, dat ook van VVD-zijde is gemaakt, omdat zowel CDA als VVD tegenstander is van het kiezen van een minister-president. D66-lijsttrekker Thom de Graaf, leider van de partij die al 37 jaar ijvert voor een gekozen premier, greep vanochtend de gelegenheid aan om een initiatiefwet aan te kondigen om te komen tot een gekozen minister-president.

CDA en vooral VVD richten inmiddels hun luchtafweer op Cohen. Bos heeft gisteren direct verklaard dat de Amsterdamse burgemeester niet aan de verkiezingscampagne meedoet. Hij benadrukte dat hij, Wouter Bos, de leider is en blijft van zijn partij.

[Vervolg CAMPAGNE: pagina 3]

CAMPAGNE

Alle gesprekken gaan over Cohen

[Vervolg van pagina 1]

Bovendien onderstreepte Bos dat hij, en hij alleen, de onderhandelingen gaat doen tijdens de formatie. Maar al deze bezweringsformules weerhielden CDA en VVD er niet van een debat te eisen met de PvdA-kandidaat-premier.

VVD-leider Zalm, die eerder zijn PvdA-collega Bos uitmaakte voor ,,leugenaar'' en ,,bedrieger'', beschuldigt Cohen er nu van zich ,,drie dagen op te sluiten in het gemeentehuis''.

De campagnestrategen van de PvdA kunnen inmiddels tevreden vaststellen dat er alleen nog maar over de PvdA wordt gepraat. Maar VVD noch CDA stellen vragen over hypotheekrenteaftrek, of over de veronderstelde zwakke begrotingsdiscipline van de sociaal-democarten, noch over de interne crisis waarin die partij sinds de verkiezingsnederlaag verkeert. Er wordt alleen gesproken over de kandidaat-premier.Het scenario waarvan premier-kandidaat Cohen de uitkomst is begint met een overtuigende nederlaag voor het CDA, iets waar de peilingen nu niet op wijzen. Vervolgens moet in dat scenario een formatie tussen PvdA en CDA lukken, wat niet makkelijk lijkt na alle verwijten over en weer. Mogelijk zal ook nog een poging tot formatie over `rechts', met de VVD, onderdeel uitmaken van deze mogelijkheid. En als uiteindelijk minister-Cohen zijn kabinet presenteert, zal een opmerkelijk neveneffect zijn dat de politieke leiders van de beide regeringspartijen, Bos en Balkenende, in de Tweede Kamer zitten.

En zo zou de uitkomst van een jaar waarin de Nederlandse politiek op zoek was naar een nieuw evenwicht, mogelijk zijn dat het direct door de burgers gekozen parlement, meer gewicht heeft gekregen in de verhouding tot de uitvoerende macht in het kabinet. Voorwaarde hiervoor is natuurlijk dat Balkenende ook na een nederlaag partijleider blijft.

Balkenende verklaarde eerder, nadat hij bij het tv-programma Voor je kiezen scherp was aangevallen, dat die kritiek alleen maar het belang van zijn kandidatuur onderstreepte. ,,Hoe harder je wordt aangevallen hoe relevanter je wordt''. In die lijn geredeneerd is de PvdA weer zeer relevant geworden. Maar voordat minister-president Cohen in het Catshuis zit, moet de PvdA niet alleen de verkiezingen winnen, maar ook de formatie.

    • Frank Vermeulen