Politieke discussie in Iraanse gevangenis

Na de grote studentenprotesten in Teheran in 1999 werd de Iraanse student Achmade Batebi gearresteerd en tot elf jaar veroordeeld. Afgelopen week was hij even vrij.

Het zijn kleine dingen, maar soms merk je dat de Iraanse student Achmade Batebi in de gevangenis aandacht om hem heen is ontwend. Hij onderbreekt – zeer on-Iraans – mensen in een gesprek. Hij kijkt schichtig alle kanten op en hij doet zoveel zout op zijn pizza dat de tomatensaus wit verkleurt.

In de tweede week van juni 1999 stond Batebi voor de universiteit van Teheran. Hij en zijn mede-studenten protesteerden tegen een aanval van conservatieve knokploegen op een groot studentenhuis. Batebi, lang, knap, werd gefotografeerd toen hij een bebloed t-shirt boven zijn hoofd hield. Met zijn baardje en lange haar werd hij een Jezus-achtige martelaar van de studenten. Een paar dagen na de stormachtige protesten, waarbij zeker één dode viel en die bijna een week duurden, werd Batebi opgepakt.

Batebi, afgelopen week vijf dagen vrij om een examen te doen, trekt een pijnlijk gezicht bij de herinnering aan zijn arrestatie. ,,Ik was als een kip die werd kaalgeplukt'', zegt hij in een gesprek in een Teheraanse pizzazaak. Hij werd geslagen, zijn hoofd in een WC-pot geduwd en zijn ondervragers vertelden hem in detail hoe hij zou worden opgehangen. Nu denkt hij er liever niet meer aan. Na de ondervragingen werd hij tot elf jaar cel veroordeeld ,,wegens het stimuleren van anti-overheidsactiviteiten.''

In de beruchte Evin-gevangenis in Teheran verkeert hij in goed gezelschap. Alle twaalf toen opgepakte studentenleiders zitten samen op één kamer. Bij het luchten ziet Batebi andere opgepakte dissidenten. ,,Binnen gaan de de politieke discussies over Iran gewoon door'', zegt hij. De twaalf sturen brieven naar buiten en bemoeien zich zo met actuele onderwerpen.

Batebi studeert intussen en denkt aan de toekomst. Want: ,,Er gaat heel snel iets gebeuren in Iran, ik denk dat we allemaal binnen twee jaar vrij zijn.''

In de gevangenis is zelfredzaamheid noodzakelijk. Toen Batebi bij een ongelukje zijn hand brak, moest hij alle verzorging zelf regelen. ,,Het enige wat je in de gevangenis krijgt is een briefje als je dood bent.'' Samen met zijn celgenoten is het iedere dag weer een sport om kranten te bemachtigen. Vaak proberen ze er een te stelen uit de prullenbak van de directeur; meestal gebruiken ze de kranten waar het eten op wordt geserveerd. Via-via heeft hij zijn gitaar de cel binnen weten te smokkelen.

Onlangs is het gevangenisregime sterk verbeterd. De verandering viel samen met een bezoek van EU-parlementariërs aan Iran. ,,Er werd anders tegen ons gepraat. Mensen hoeven niet meer eindeloos in de isolatiecel te zitten. Ik ben ervan overtuigd dat ik mijn vijf dagen vrijheid te danken heb aan druk van Europa.'' De Europese Unie onderhoudt een dialoog met Iran waarbij apart naar mensenrechten wordt gekeken. Einddoel van de gesprekken is een handelsakkoord. Batebi: ,,Als de EU erom vraagt zijn we zo vrij, dat weet ik zeker.''

Bij de meeste van de opgepakte intellectuelen, schrijvers en journalisten die Evin bevolken is het vertrouwen in Irans hervormers tot het nulpunt gezonken. ,,Het probleem van Khatami's mensen is dat ze vanuit de heersende groep komen, hierdoor hebben ze geen basis. Ze roepen om meer democratie maar zijn bang het volk antwoorden te geven op hun vragen. Dat is tegenstrijdig'', zegt Batebi. Bang dat zijn uitspraken hem verder in de problemen zullen brengen is hij niet. ,,Ik zeg wat ik denk.''

Batebi stuurde de hervormingsgezinde president Khatami een brief. Hij schreef hoe hij was behandeld tijdens zijn ondervraging. Hij vroeg hem waarom de president het volk geen antwoord geeft. Onlangs hoorde hij van een hoge ambtenaar dat de president zijn brief had gelezen. Khatami had na het lezen over de mishandelingen vermoeid geklaagd dat ,,niemand naar hem luistert''.

Wel constateert Batebi dat Iran in de drieëeneen half jaar dat hij heeft vastgezeten enorm is veranderd. ,,Iedereen praat over politiek. Er hangen reclameborden in Teheran. Zelfs de mode is veranderd. Het gaat zeker beter met het land. De jongeren zijn vrijer dan voor mijn arrestatie.''

Om hem heen zwermen vele bewonderaars. De pizzazaak zit vol met mensen die hem willen spreken. Jongens en meisjes zijn opgewonden in zijn nabijheid. Wie in Iran in de gevangenis zit is een bekendheid. Maar Batebi vindt zichzelf helemaal geen held. ,,De jongeren die twintig jaar geleden zijn geboren en nu voor kleine schendingen van de islamitische wetten worden opgepakt. Dat zijn de helden van Iran.''

    • Thomas Erdbrink