Op weg naar de uitslag

Twee dagen na de verkiezingen komt de Kiesraad met de officiële uitslag. Wat gebeurt er in de tussentijd? Hoe reist een stem van een gymnastieklokaal in Bellingwedde naar de Haagse kiesraad.

Stemmen kan op vier manieren: met een pc plus aanraakscherm en software van de Sdu Uitgevers, met een stemmachine van Nedap en software van Groenendaal, met een stemmachine van Samson en software van de Sdu, of met potlood en papier. Elke gemeente mag zelf kiezen.

Het mooie van de biljetten is dat betrokken burgers kunnen posten op de stembureaus en mee kunnen kijken bij het tellen na sluiting. Dat recht hebben we allemaal. Maar de drie elektronische technieken geven weinig ruimte voor waakzaamheid. Ir. Peter Knoppers, elektrotechnicus en onderzoeker aan de TU Delft stelt: ,,Bij elektronisch stemmen heb je maar te geloven wat er gebeurt tussen het indrukken van de knop en de uitslag aan het eind van de dag. De broncode van de software is geheim. Als ik al niet kan controleren wat er gebeurt, kunnen gewone kiezers dat ook niet.'' Daar staat tegenover dat een stemmachine door Binnenlandse Zaken moet zijn goedgekeurd, en dat gebeurt pas na uitvoerige testen door TNO.

Mede vanwege ruimere mogelijkheden te controleren bij het stemmen hecht de gemeente Meijel in de Peel aan papieren stembiljetten. ,,En het heeft gewoon z'n charme'', aldus Perry Leeuwerik die daar over de verkiezingen gaat. Na het tellen brengt elk van de drie stembureaus de uitslag naar het gemeentehuis. ,,Tot en met de laatste verkiezingen maakten we zelf een Excel-bestandje van de totaaluitslag'', memoreert Leeuwerik. ,,De volgende dag ging daarvan een print naar het hoofdstembureau van onze kieskring, in Maastricht, waar het werd ingevoerd.'' Deze week verwerkt Meijel de tellingsgegevens voor het eerst in de Elector software van de Sdu, en krijgt Maastricht behalve een papieren procesverbaal ook een diskette.

In beide soorten stemmachines zit een stemgeheugen, een doosje met een flash card, waarop de stemmen onwrikbaar vastliggen. De stemmachine levert na afloop een print met de uitslag die samen met het procesverbaal van de stemming en het stemgeheugen naar het gemeentehuis gaat. Maar met hoeveel voertuigen? Berend Jager, chef verkiezingen in het Friese Ferwerderadiel: ,,Wij stellen verplicht dat uitdraai en geheugen afzonderlijk naar het gemeentehuis worden gebracht. Stel: de man of de vrouw met het stemgeheugen rijdt de sloot in. Dan hebben we in elk geval de uitslag op papier nog. Het zou wel toevallig zijn als beide auto's een sloot in reden.'' Ook in heel Drenthe verlaten geheugen en print de stembureaus apart, zegt Koos Kluin van de gemeente Assen en tevens lid van het hoofdstembureau van kieskring Drenthe. En in de Utrecht idem. ,,Maar een eis.. een eis...'', zegt Utrechts chef verkiezingen Willem Stoker. ,,Het is een zeer dringend verzoek.''

Daar is reden toe, want met een stemmachine van Nedap (de fabrikant) en Groenendaal (de softwareleverancier) betekent verlies van geheugen én print dat de stemming over moet, beaamt Anne Hoeflaak van Groenendaal. ,,Maar je kunt het stemresultaat natuurlijk ook twee keer afdrukken en één print in een vak in de stemmachine opbergen. Bij de volgende verkiezingen vinden ze hem dan wel weer terug.''

Herman Ruddijs, uitgever van Sdu en verantwoordelijk voor verkiezingssystemen, had van die gescheiden transporten nog nooit gehoord. In elk geval hoeft het helemaal niet bij de Samson-stemmachines: als iedereen de sloot in rijdt, zit daarin nog een back-up-geheugen. En het hoeft ook niet bij de stem-pc's van de Sdu, waarmee onder meer wordt gestemd in Tilburg en Bunschoten-Spakenburg. Gido Conradi, verkiezingsmanager bij laatstgenoemde gemeente: ,,Als er iets gebeurt, kunnen wij met een nieuwe diskette naar het stembureau gaan en een nieuwe kopie maken, want de uitslag staat op de schijf van de pc.''

Er zijn ook plaatselijke verschillen bij wat volgt, 's avonds op de gemeentehuizen. De elektronische uitslagen van de stembureaus en de bijbehorende prints worden in de gemeente Assen niet met elkaar vergeleken, meldt Kluin, ,,want daar is nog nooit een verschil in opgetreden''. In Utrecht kijken Stoker en zijn staf er `af en toe` naar en constateerden nog nooit verschillen. Samson en Nedap leveren beide uitleesapparaten waar de stemgeheugens van hun respectieve stemmachines stuk voor stuk in gaan. In Utrecht werkt Stoker met vijf van die Nedap-uitleesapparaten en evenveel pc's, die met een speciaal, voor de gelegenheid aangelegd netwerk zijn verbonden met een centrale computer. En het zijn fabrieksnieuwe pc's. Veiliger gaat haast niet. In Assen zijn het reguliere gemeentelijke pc's, twee in getal. Kluin: ,,De uitwerking van de gegevens gebeurt op de server van het netwerk.'' Geen speciaal netwerk dus, zoals in Utrecht, maar Kluin garandeert dat het werken met de uitleessoftware is voorbehouden aan enkele medewerkers. ,,Anderen kunnen er niks mee beginnen. De systeembeheerder is slechts stand-by, voor als er iets bijzonders is. En we zetten de internetverbinding tijdens het tellen helemaal af – ik vermoed dat dat elders ook gebeurt.''

De internetverbinding afzetten? Berend Jager in Ferwerderadiel heeft het nog nooit overwogen. De permanente verbinding, per tv-kabel, blijft gewoon open staan terwijl Jager de zes Nedap-stemgeheugens van evenveel stembureaus inleest op zijn pc. ,,De software voor het inlezen, ISS van Groenendaal, zit bij ons permanent op de server van de gemeente – maar op het gemeentenetwerk zitten wel allerlei beveiligingen. En de programmatuur wordt voor de verkiezingen getest. De dag voor de verkiezing wordt de uitleesapparatuur getest. Het is testen voor en testen na, er kan weinig misgaan. En we hebben virusscanners.''

Knoppers pleit sterk voor de Utrechtse werkwijze: ,,Met de software mag echt niks zijn gebeurd, die moet draaien op een maagdelijk systeem waar niet allerlei andere applicaties op staan.'' Hoeflaak van Groenendaal gaat daar deels in mee: ,,Oude of nieuwe pc's gebruiken maakt absoluut niks uit. Maar we zijn wel wars van netwerken waarbij de software op een server staat waarvan diverse stations gebruikmaken. Voor optimaal gebruik installeer je het programma op een stand alone pc.'' Optimaal? Hoeflaak: ,,De netwerksoftware – en daar gaan wij niet over – kan voor vertragingen zorgen.''

Daags na de verkiezingen vertrekken 489 auto's van evenveel gemeentehuizen elk naar een van de negentien hoofdstembureaus. Aan boord bevinden zich uitvoerige processenverbaal en een 3,5 inch diskette met een ISS- of een Elector-bestand van de uitslag. Voor zover dit onderzoek reikt is die floppy in alle gevallen fabrieksnieuw. En weer een dag later sturen de hoofdstembureaus elk een auto naar Den Haag: de processenverbaal gaan naar de Tweede Kamer, en de floppy met de uitslagen gaat naar de Kiesraad bij Binnenlandse Zaken. Hoeflaak: ,,Daarna maken wij een eind-procesverbaal op voor de Kiesraad, daarvoor worden we ingehuurd.''

    • Michiel Hegener