Ax maakt wanhoop van steeds dovere Beethoven hoorbaar

Ooit zei meesterpianist Emanuel Ax dat smaak een zesde zintuig is voor wat harmonisch is en wat niet. ,,Een persoon met een goede muzikale smaak is iemand met een superieur gevoel voor proportie.'' Ax, gisteravond in het Amsterdamse Concertgebouw, lijkt van nature geneigd tot beteugeling van extreme contrasten en tot een zekere mate van terughoudendheid in het uiten van zijn gevoelens. Maar in zijn vertolking van Beethovens 6 Variaties op een eigen thema in F, op. 34 en de 15 Variaties en een fuga op een eigen thema in Es, `Eroica', op. 35 opteerde Ax voor het verkennen van de uiterste grenzen binnen de mogelijkheden van de partituur.

Beethoven componeerde beide variatiewerken uit 1802 dan ook op een dramatisch moment in zijn leven, kort nadat duidelijk was geworden dat hij nooit meer van zijn gestaag voortschrijdende doofheid zou genezen.

De Kunst weerhield hem ervan zelfmoord te plegen, wat dat jaar onder meer leidde tot drie pianosonates (op. 31) en de beide door Ax uitgevoerde variatiewerken. Beethoven gooide alles in de strijd om zijn virtuoze variaties uit 1802 tot ingenieuze kunst te verheffen. Door voortdurend te wisselen van tempo, metrum, toonsoort en sfeer, maakte hij elke variatie tot een wereld op zich. Onverwachte accenten en enorme contrastwerkingen in tempi en dynamiek zetten de toon.

Ax nam Beethoven letterlijk en deed er zelfs hier en daar nog een schep bovenop. Accenten als mokerslagen, fortissimo's als extra-fortissimo's, fluisterzachte pianissimo's, onrustige rubato's, en lyrische passages zo zoet en romig als slagroom. Bij dat alles maakte Ax kwistig gebruik maakte van het pedaal, zodat zijn geoliede vertolkingen van Beethoven wel briljant maar niet altijd even elegant en smaakvol klonken.

Ook de in 1990 overleden Amerikaanse dirigent en componist Leonard Bernstein hield zich met de variatievorm bezig in zijn Touches, een modernistisch koraal met acht `seriële' variaties en een coda. Ax gaf er een kernachtige uitvoering van, waarbij de atonale strengheid op luchthartige wijze werd doorbroken met smeuïge ragtimemotieven en een vleugje blues.

Werkelijk geïnspireerd, uitgebalanceerd en smaakvol klonk de uitvoering van Schuberts `unendliche' Sonate in Bes, D 960, waarin Ax zich manifesteerde als een tovenaar in het creëren van zangerige melodielijnen en een organisch voortvloeiende beweging. Met een sensitief inlevingsvermogen bracht Ax de essentie van dit weemoedige werk tot uiting. Donkere schaduwen stroomden over in de tederste lyriek, zoals nachtvlinders zich oplossen in een heldere sterrenhemel.

Concert: Emanuel Ax (piano). Gehoord: 19/1 Concertgebouw Amsterdam. Radio 4: 3/2 13.30 uur.

    • Wenneke Savenije