Zenuwenoorlog over oorlog: welk bedrijf is nu gaande?

Het internationale debat over Irak gaat ook over de timing van de beslissingen. Wanneer heeft de wereld lang genoeg gewacht op een vreedzame uitkomst? Enkele ijkpunten.

Als een anonieme toerist reisde Hans Blix, chef-wapeninspecteur van de Verenigde Naties, donderdagmiddag per trein van Brussel naar Parijs. Het was, zoals een medewerker zegt, ,,een moment van rust'' voor 's werelds meestbesproken diplomaat. Nadat Blix 's ochtends vanuit New York in Brussel was geland en de Europese topfunctionarissen Solana en Patten had gesproken, spoorde hij naar president Chirac, de volgende halte van een reis die hem via premier Blair in Londen morgen naar Bagdad voert. Want: wie meetelt op het wereldtoneel, praat met Blix.

De Zweedse jurist en diplomaat blijft volgens een medewerker nuchter onder de druk. Anders dan onder zijn voorganger Richard Butler verworden de wapeninspecties in Irak niet tot een luidruchtige one-man-show. Blix die met zijn rapportages aan de VN-Veiligheidsraad een sleutelrol vervult, blijft een rustpunt in een toenemende zenuwenoorlog tussen Europa en de Verenigde Staten.

Geconfronteerd met een enorme Amerikaanse troepenbouw in de Golf ging deze week geen dag voorbij of een Europese leider drong aan op geduld en zorgvuldigheid: meer tijd voor de inspecteurs of een tweede VN-resolutie als wettelijke basis voor militaire actie. Lijnrecht daartegenover waarschuwde de Amerikaanse regering dat ,,de tijd opraakt'' voor Irak. De VS gaven aan niet nog maanden met de inspecties te willen doorgaan en geen tweede VN-resolutie nodig te hebben. Sussende en tegenstrijdige uitspraken, ook over het belang van samenwerking met de bondgenoten, konden het beeld van groeiend Amerikaans ongeduld en ongenoegen niet wegnemen.

De internationale zenuwenoorlog draait om de vraag wanneer het moment van de beslissingen aanbreekt. Dit mag dan het eindspel van Iraks massavernietigingswapens zijn, niemand weet precies welk bedrijf nu gaande is. Hoe lang gaan de VN nog door met de inspecties in de hoop op een vreedzame uitkomst? Wanneer besluit Amerika tot een oorlog tegen Irak? Ergens tussen eind januari en medio februari, waar de regering-Bush naar lijkt te streven? Of pas in maart, als Blix nog twee rapportages uitbrengt? De chef-wapeninspecteurs vragen meer tijd voor inspecties, maar krijgen ze die van de verdeelde Veiligheidsraad? Al deze onzekerheden verdwijnen niet zolang de inspecteurs niet stuiten op een `smoking gun' of sabotage.

,,Het internationale debat gaat nu over de timing: wanneer hebben we lang genoeg gewacht om te kunnen vaststellen of Irak al dan niet een `wezenlijke schending' heeft gepleegd?'', zegt een Westerse topdiplomaat over het sleutelbegrip in VN-resolutie 1441 voor eventueel militair optreden. Over die timing bestaan meningsverschillen tussen Europa en de VS en vermoedelijk zelfs binnen de Amerikaanse regering.

Enkele ijkpunten staan vast. Blix en Mohamed ElBaradei, chef van de nucleaire waakhond IAEA, delen morgen en overmorgen in Bagdad mee dat Iraks wapenaangifte van 12.000 pagina's ,,een heleboel vragen'' openlaat. Als Bagdad daarop weer met duizenden pagina's in Arabisch komt, leidt dat tot vertraging, menen de inspecteurs. Blix en ElBaradei zullen ook meedelen dat Irak een ,,gebrekkig antwoord'' heeft gegeven op hun verzoek om een lijst met Iraakse wapenexperts, die de inspecteurs willen ondervragen.

Washington heeft kritiek op Blix dat hij zijn bevoegdheid onvoldoende gebruikt om Iraakse wapenexperts buiten Irak te ondervragen. De intelligence die de VS aan Blix hebben gegeven, bevat tientallen namen van Iraakse wetenschappers, die veel zouden afweten van de geheime wapens. Maar Blix is terughoudend om Irakezen te vragen tegen hun wil hun land te verlaten. In Irak zelf lukken de ondervragingen evenmin. Daarom vloog de veiligheidsadviseur van Bush, Condoleezza Rice, dinsdag naar New York om hierover met Blix te spreken. Het is onduidelijk of Blix na deze Amerikaanse ,,druk'', zoals een medewerker zegt, zijn houding wijzigt.

Vaststaat dat de chef-inspecteurs op 27 januari de Veiligheidsraad rapporteren over de eerste zestig dagen van inspecties. Aanvankelijk zagen velen die rapportage als een mogelijke aanleiding voor oorlog. Volgens Blix is het hoogstens een tussenstand. Maar het gebeurt in een open zitting, waardoor Irak zwaar onder vuur kan komen te liggen als Blix en ElBaradei hun klachten publiekelijk op tafel leggen. ,,Een belangrijke datum'', zegt de woordvoerder van Bush al dagen en voegt er steeds aan toe dat de president nog geen beslissing over oorlog heeft genomen. Het Witte Huis noemt geen deadline en zegt dat ,,gebeurtenissen het tijdschema zullen dicteren''.

Terwijl regeringen op 28 januari de rapportage aan de Veiligheidsraad bestuderen, houdt Bush zijn State of the Union-toespraak, waarin hij zijn zaak tegen Irak zal bepleiten. Een dag later delibereert de Veiligheidsraad achter gesloten deuren over de rapportage van Blix en ElBaradei. Blix zei deze week te verwachten dat de raad hem om een nieuw rapport in februari zal vragen. Op 31 januari bezoekt de Britse premier Blair Bush voor overleg over de volgende stappen.

Een ijkpunt dat militaire actie tot de derde week van februari vrijwel uitsluit, is de bedevaart naar Mekka die op 8 februari begint. Deze gebeurtenis neemt door de festiviteiten en reistijd van de mensenmassa zeker een week in beslag. Dit hoeft op zichzelf Amerikaanse militaire plannen niet te doorkruisen omdat de gemobiliseerde 150.000 soldaten pas eind februari op volle sterkte zijn.

Inmiddels hebben de VS nog een formeel tijdsprobleem. Zij moesten donderdag accepteren dat de Veiligheidsraad vasthield aan een rapportage-deadline voor de inspecteurs op 27 maart. Volgens de vorige, nog steeds geldende resolutie 1284 uit 1999 moet Blix dan de `belangrijkste resterende ontwapeningstaken' melden, waaraan Irak moet voldoen voordat de VN-sancties worden opgeschort. De VS zien hierin geen heil als Irak toch niet meewerkt aan ontwapening. Bovendien kan die rapportage het inspectieproces en militair optreden verder vertragen.

Maar of er over een maand überhaupt nog inspecties zijn, laat staan in maart, weet niemand, beaamt een medewerker van Blix. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Powell zegt vandaag in de Süddeutsche Zeitung dat eind deze maand het bewijs dat Irak niet meewerkt ,,overtuigend'' zal zijn geleverd. Als dat gebeurt, zullen de haviken binnen de regering proberen de president te overreden tot militair optreden, in februari of maart, voordat de temperatuur in Irak begint te stijgen. Desnoods buiten de VN om, vrezen veel diplomaten. Tot die tijd zal ook de temperatuur in Europa verder stijgen.