Wij kijken Nederlands

De Nederlander kijkt steeds langer televisie. En waarnaar kijkt hij dan? Liever naar series en shows van eigen bodem, dan naar ooit zo populaire Amerikaanse series. Hoe komt dat? vraagt Michiel van Nieuwstadt zich af.

Programmabazen hebben zich ooit afgevraagd of het hoofd van voormalig radiopresentator Jack Spijkerman eigenlijk wel geschikt was voor de televisie. Zijn programma Kopspijkers was de best bekeken reeks van 2002. Met een gemiddelde kijkdichtheid van 16,3 procent over 23 uitzendingen zijn de laatste twijfels verdwenen. Dat ze er ooit waren illustreert dat televisiemakers de smaak van de kijker moeilijk kunnen inschatten.

Cijfers van de Dienst Kijk en Luisteronderzoek laten zien dat het amusementsprogramma Kopspijkers van de publieke omroep (Vara) het afgelopen jaar nipt won van Baantjer, de succesvolle detectiveserie van de commerciële omroep RTL4. Het talentenspektakel Idols – ook RTL4 – volgt al op enige afstand. De lijst van de vijftig gemiddeld best bekeken programma's van het afgelopen jaar is voorts gevuld met tranentrekkers (Vermist, Love Letters, en Spoorloos, de nummer één van 2001) lol (Paul de Leeuw, Ook dat Nog, Andermans Veren), fictieve lol (Toen was geluk heel gewoon, Oppassen), ziekenhuisleed (IC) en de onvermijdelijke sportevenementen. Voor de gemiddelde kijkcijfer-hitlijst zijn alleen bestendige kijkhits geteld, zodat eenmalige toppers die er afgelopen jaar ook waren buiten de boot vallen, zoals het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima (maximale kijkdichtheid: bijna 44 procent), schaatsnummers op de Olympische Spelen (maximaal 30 procent) en de UEFA-cupfinale van Feyenoord (27 procent).

Wat opvalt is het oer-Hollandse karakter van de top-50. Uitgezonderd een verdwaalde detectiveserie (Kommissar Rex, Midsomer Murders respectievelijk een Oostenrijkse en Britse detective, de eerste met een hond in de hoofdrol) komt er nauwelijks een buitenlander aan te pas. De eerste bijdrage vanuit de Verenigde Staten dat door de Nederlandse televisiekijker breed gewaardeerd wordt, is pas op een 55ste plek terug vinden (de ziekenhuisserie Emergency Room).

Toch waren de Nederlandse televisiekijkers ooit niet van de buis weg te slaan als er Amerikaanse series als The Cosbyshow, Hill Street Blues, Family Ties, Cheers en Miami Vice te zien waren. Of, iets verder terug in de tijd, de comedy All in the family en Amerikaanse soaps als Dallas, Dynasty of een serie als Peyton Place, waarvoor mensen thuis bleven.

Vandaag de dag zijn de meeste Amerikaanse series verdwenen van de mooie plekken in de programmering. ,,Amerikaanse series zijn niet geschikt voor prime-time'', zegt directeur Fons van Westerloo van SBS Broadcasting Nederland (SBS, Net5, V8). ,,Alles wat in Amerika succesrijk is, komt bij ons zo'n beetje bij Net-5 terecht [en dus niet bij `massazender' SBS 6]. Heel grote Amerikaanse successen zoals de comedy Friends, dat een kijkdichtheid heeft gescoord van 10 à 12 procent, zie je in Nederland niet meer.''

Hoe kan dat nu? Verliest het mekka van de massacultuur zijn glans in Nederland? Daar lijkt het eigenlijk niet op. Filmliefhebbers stonden in 2002 in de rij voor Amerikaanse verfilmingen van Britse boeken over hobbits en tovenaars. Een Nederlands kassucces als Volle Maan bleef fors achter bij de bioscoopseries van Lord Of The Rings en Harry Potter. ,,In de bioscoop komen de mooie, dure productiemethoden van Amerikaanse filmmakers misschien het beste tot zijn recht'', zegt Maarten Reesink, als film- en televisiedeskundige verbonden aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. ,,Op het kleine televisiescherm heb je niet die grandioze visuele ervaring. Er zijn lagere budgetten. Het gaat meer om de inhoud.''

NEDERLANDS SUCCES

Volgens deskundigen is het televisiepubliek niet alleen ouder, maar ook gemakzuchtiger dan het bioscooppubliek. Een dergelijk verschil zou misschien kunnen verklaren waarom de maffiacultuur die wordt geschetst in de in Amerika succesvolle serie The Sopranos volgens de kenners ,,te ver van ons afstaat'' en in Nederland veel minder kijkers trekt dan verwacht. Dit terwijl maffiafilms zoals The Godfather-cyclus op het witte doek wel succes hadden.

Natuurlijk is de malaise onder de Amerikaanse series in de eerste plaats te verklaren door het succes van de Nederlandse. Oude rotten in het vak benadrukken dat de Verenigde Staten hun leidende positie op de televisiemarkt niet van de ene op de andere dag zijn kwijtgeraakt. ,,De Nederlandse televisie is eenvoudig volwassen geworden'', zegt Thomas Notermans, woorvoerder van televisieproducent Endemol. ,,In hun begintijd kochten de commerciële omroepen 80 tot 90 procent van hun programma's in.'' De van oorsprong Australische, maar voor Nederland herschreven `vernederlandste'soap Goede Tijden Slechte Tijden (GTST), anno 2002 nog altijd in de toptien van best bekeken programma's, sloeg ruim een decennium geleden een eerste bres in het Amerikaanse bolwerk. ,,Iedereen riep dat de personages in GTST van bordkarton waren'', zegt televisiespecialist Reesink. ,,En dat het allemaal zo slecht geacteerd was, maar de serie deed het wel meteen beter dan Dallas en Dynasty. Sommige programma's kunnen de kijker niet slecht genoeg zijn.''

Scenarioschrijver Roeland Linssen van Scriptstudio was betrokken bij Nederlandstalige succesvolle soaps als Goudkust en Westenwind. ,,Veel thuiskijkers vinden een Nederlandstalige serie toch beter te verteren'', zegt hij. ,,Bij zo'n Nederlandse soap of ziekenhuisserie kunnen ze makkelijk even weglopen om daarna de draad weer op te pikken.'' Rogier Proper, scenarioschrijver en soapmaker, onder meer van GTST: ,,Mensen willen geen ondertitels lezen. Zo simpel is het. Dat leidt de aandacht af. Misschien heeft het doorsnee soappubliek ook wel wat meer tijd nodig voor de ondertiteling.'' Als dan ook nog voor de thuisblijver herkenbare thema's – zoals euthanasie – worden aangesneden is blijkbaar een recept gevonden waar geen Amerikaanse concurrent tegenop kan.

SBS-directeur Fons van Westerloo wijst erop dat sommige Amerikaanse programma's relatief goed scoren in de doelgroep 20 tot 49 jaar waarop zijn zenders zich richten. ,,Succes is niet alleen af te meten aan de toplijsten'', zegt hij. ,,Als je zendtijd rond programma's wil verkopen aan reclamemakers is het soms interessanter om met vrouwenseries als Gilmore of Sex and the City een publiek aan je te binden dat je precies kent.''

Toch zit ook Van Westerloo met vragen. De nieuwe Amerikaanse series zijn spannend, ze zijn vernieuwend, maar er kijkt bijna niemand naar. Waarom zijn series als 24 – een spannende detective over de bescherming van een zwarte Amerikaanse presidentskandidaat tegen terroristen – en de oorlogsserie Band of Brothers veroordeeld tot niches in de Nederlandse tv-markt? Waarom was de Amerikaanse televisiehit The West Wing – een kijkje in de keuken van het Witte Huis – hier geen succes?

In de VS is afgelopen maand opgelucht adem gehaald toen de omroep NBC besloot de serie Friends nog een jaar langer voort te zetten. Voor de Nederlandse kijker maakt het niet veel uit, de Amerikaanse `kraker' soort hier nog maar net één procent kijkdichtheid.

In een analyse concludeerde de Amerikaanse krant The New York Times onlangs dat Amerikaanse televisiemakers zich met hun steeds duurdere programma's uit de markt hebben geprijsd. ,,Amerika is inderdaad steeds duurder geworden'', bevestigt Linssen van Scriptstudio. ,,In Nederland zijn we daarentegen steeds fabrieksmatiger televisie gaan produceren. Dat heeft de kosten gedrukt.'' Maar programmadirecteur Leo van der Goot van de Holland Media Groep (RTL, Yorin) is er zeker van dat andere factoren doorslaggevend zijn in de Amerikaanse programmamalaise. ,,Een aflevering in een Nederlandse serie als Westenwind kost algauw een kleine 200.000 euro. Als je een buitenlandse serie koopt ben je voor een tiende van dat bedrag zeker klaar.'' Met zo'n prijsverschil kunnen de kosten voor Amerikaanse producten geen belemmering vormen.

WHITE HOUSE OF TORENTJE

Van der Goot gelooft dat inhoudelijke factoren de Amerikaanse series van vandaag de das omdoen. Hij constateert dat de populaire reeksen sterk zijn toegesneden op de thuismarkt. Lang niet altijd zijn de thema's en de problemen in Nederland herkenbaar. ,,In 24 wordt een zwarte presidentkandidaat beschermd tegen het grote kwaad van buiten'', zegt hij. ,,Wij ervaren zo'n serie toch ietsje anders.'' Universitair televisiedeskundige Reesink sluit zich daarbij aan: ,,24 is sterk geënt op de Amerikaanse politiek. Met zijn spin doctors en tegenstellingen tussen zwart en blank. Dergelijke dingen spelen in de VS veel meer, nóg meer misschien wel sinds `11 september'. Wij hebben op dit moment met Fortuyn onze eigen politieke context. ,,Van het boek dat Bert van der Veer schreef over Fortuyn De koning van Nederland, is prachtige filmfictie te maken.''

Voor een Amerikaanse serie als The West Wing ziet Van der Goot van RTL vergelijkbare bezwaren. The West Wing is een soap die zich afspeelt achter de schermen van het Witte Huis, Martin Sheen is president. In Nederland is de reeks geruisloos gepasseerd. ,,Op dit vlak zijn de verschillen tussen Amerika en Nederland te groot'', meent Van der Goot. ,,Wij kijken anders aan tegen macht. De gemiddelde Amerikaan bezoekt toch minimaal eens in zijn leven het Witte Huis en krijgt dan een bijzonder gevoel. In Nederland zijn genoeg mensen die Het Torentje moeiteloos voorbijlopen. Bij ons zou The West Wing een komedie zijn. Met Balkenende in de hoofdrol.''