`Voor een biljartje is geen tijd meer'

Gevangenispersoneel kampt met hoge werkdruk en de willekeur van de politiek. `Wij willen meer doen dan alleen op de sleutels passen.'

Een prachtberoep, noemt hij het. Hans Heimerich was bijna vijftig toen hij de overstap maakte van het bedrijfsleven naar de gevangenis. Door een reorganisatie was hij zijn baan kwijtgeraakt, als penitentiair inrichtingswerker (PIW-er) kon hij aan de slag in de Bijlmerbajes. ,,Ik was zo verbaasd over de sfeer in de gevangenis. Zo mooi. De enorme solidariteit onder de medewerkers en hun gedrevenheid om gedetineerden iets mee te geven, een duwtje in de goede richting.''

Heimerich heeft inmiddels een dagtaak aan het behartigen van de belangen van gevangenispersoneel. De laatste drie jaar houdt hij zich fulltime bezig met medezeggenschap in alle lagen van de organisatie. Iemand moet het opnemen voor gevangenisbewaarders, vindt hij, want zelf gaan ze net zo lang door tot het echt niet meer gaat. ,,Het verschil met tien jaar geleden, toen ik begon, is erg groot. De druk op gevangenispersoneel neemt steeds verder toe. Gedetineerden zijn vaker aan de drugs en bovendien steeds gekker en gestoorder. Ze gedragen zich agressiever en wij hebben niet meer de tijd om even een biljartje met ze te leggen. Onze hoofdtaak, gedetineerden pijnloos en zinvol door de detentie helpen, gaat verloren. Als we niet uitkijken, gaan we terug naar de bewaarder met de grote bos sleutels die vooral deuren opent en sluit.''

De problemen beginnen halverwege de jaren negentig. Gevangenissen kunnen niet voldoende nieuw personeel aantrekken. Noodgedwongen huren ze beveiligingspersoneel in, mensen zonder de opleiding tot PIW-er. Bezuinigingen volgen en het ziekteverzuim stijgt. Het personeel luidt in 2000 de noodklok. Jeugdinrichting de Hartelborgt sluit twee afdelingen omdat werknemers de situatie niet langer verantwoord vinden: ,,Te weinig personeel, te veel agressie''. Eerder dat jaar trekken PIW-ers in Maastricht en Heerhugowaard aan de bel. Ze voelen zich onveilig omdat onervaren toezichthouders complexe situaties moeten beoordelen. Joost van Herpen, bondsbestuurder van AbvaKabo FNV, zegt in die tijd ,,niet blij te zijn met de veramerikanisering van het gevangeniswezen''. Hij vreest dat het einde nog niet in zicht is.

Toch is er veel gebeurd de laatste twee jaar. Eind 2001 publiceert de Dienst Jusitiële Inrichtingen (DJI) de nota Investeren in Personele Zorg. Adviesbureau Berenschot noteert de bevindingen van een deel van de dertienduizend PIW-ers. DJI doet te weinig aan het binden van personeel, is het oordeel. Gevangenismedewerkers willen hun werk inhoud kunnen geven, zelf beslissingen nemen en leidinggevenden die coachen. Sectordirecteur gevangeniswezen Peter van der Sande bij DJI neemt de signalen serieus en introduceert de nieuwe cultuur. Om personele krapte tegen te gaan, is er inmiddels een landelijk uitzendbureau voor PIW-ers, het opleidingsinstituut van DJI in Den Haag gaat meer maatwerk en flexibele scholing aanbieden en er wordt gewerkt aan functiedifferentiatie voor PIW-ers.

Linette Bossen houdt zich bij de Dienst Justitiële Inrichtingen bezig met de veranderingen op het gebied van werving en opleiding. ,,Het gaat inmiddels beter. Alleen voor functies die niet direct in aanraking komen met gedetineerden, maken we nog gebruik van beveiligingspersoneel. Ook de opleiding past steeds beter bij het veranderende gevangeniswerk.'' Hard nodig, vindt ze, want de problematiek van gedetineerden is steeds ernstiger terwijl voor het personeel de werkdruk toeneemt. ,,Je zit niet zomaar meer in de gevangenis tegenwoordig. Dat is anders dan vroeger. Nu is er alleen plek voor mensen die echt serieuze dingen hebben gedaan. Dat vereist van de medewerkers dat ze spanningen aanvoelen en agressie kunnen voorkomen: bejegenen in plaats van beheersen. We merken ook dat PIW-ers juist daar hun voldoening uit halen, dat ze explosieve situaties toch tot een goed einde weten te brengen of dat ze een gedetineerde kunnen begeleiden.''

Ook normen en waarden staan hoog op de prioriteitenlijst van de Dienst Justitiële Inrichtingen. Sinds begin 2002 heeft de dienst een eigen Bureau Integriteit en Veiligheid. Volgens Angela Donders van het bureau is er geen duidelijke toename te zien in de cijfers, maar zijn er toch zorgen. ,,Er gaat natuurlijk altijd wel iets mis. Het probleem in de gevangenis is echter de relatie met de gedetineerde. PIW-ers gaan voor lange tijd dag en nacht met die mensen om. Gestraften die soms veel status en geld hebben en alle tijd om na te denken. Als bewaarder moet je sterk in je schoenen staan om je niet te laten manipuleren.''

Donders is bezorgd over de ,,ervaringsverdunning'' in de gevangenis. ,,Het aantal oudere PIW-ers neemt af en daarmee ook het fingerspitzengefühl. Daarnaast zorgt de openlijke kritiek op Justitie in de samenleving ervoor dat er wordt geknabbeld aan de vaktrots van de medewerkers. We moeten er nu veel meer voor doen om het verantwoordelijkheidsgevoel en het risicobewustzijn van PIW-ers op peil te houden. Het is een soort naïviteit of normvervaging die je ook in de rest van de maatschappij ziet, maar die je in de gevangenis niet kunt hebben. Collega's moeten elkaar blind kunnen vertrouwen. Een PIW-er die plat gaat – bajestaal voor corrupt gedrag – vormt een groot gevaar voor zijn collega's. Een platte collega kan een gijzeling in de hand werken, dat kun je niet door de vingers zien.''

Volgens Elise Merlijn, bestuurder bij AbvaKabo FNV, loopt de spanning op de werkvloer inmiddels weer op. ,,Het is, dankzij de inspanningen van DJI, een tijdje goed gegaan. Het ziekteverzuim daalde, de werkdruk nam af en nieuw personeel kwam binnen. Dat zijn ook zaken die je kunt afdwingen als werknemers. Tegen politiek gewauwel doe je echter niks. Gevangenispersoneel is erg afhankelijk van politieke grillen. Sinds het gepraat over meermanscellen, maken PIW-ers zich meer zorgen.'' Ze gaat verder: ,,Politici vergeten vaak de prijs te betalen die staat voor meer cellen of meer gedetineerden op een cel. Eén bewaarder is geen bewaarder, zeggen ze in de gevangenis terecht. En bezuinigen op het dagprogramma is ook niet goed, dan geef je gedetineerden nog meer tijd om bewaardertje te pesten. Het moet wel aantrekkelijk blijven om als PIW-er te werken.''

Ook werknemer Hans Heimerich maakt zich zorgen. ,,Meermanscellen en bezuinigingen tegelijk betekenen het einde van ons werk als bemiddelaar, als sociaal werker, als praatpaal. Uiteindelijk zijn we alleen nog sleutelbewaarder. Dat is het laatste wat we willen. Als de uitholling van ons vak doorgaat, moeten we in actie komen. Het water staat ons al aan de lippen.''

    • Renske Schriemer