Rustig blijven, geen paniek!

Een ijskonijn. Te Zeeuws. Een bovenmeester die het beter weet. Als lijsttrekker overtuigde Jan Peter Balkenende niet. Het CDA daalde in de peilingen. Jan Peter, gedraag je als een premier, zeggen zijn zenuwachtige adviseurs. Maar de CDA-lijsttrekker kán alleen premier zijn als hij zich op z'n gemak voelt. Het campagneteam: `Let op, niet verbeten reageren!'

Pas in de schminkkamer van Barend & Van Dorp ziet hij het: schrijfster Heleen van Royen die straks bij hem aan tafel zal schuiven, draagt een chador. ,,Nee hè', denkt Jan Peter Balkenende. Hij geeft haar toch gewoon een hand. ,,Je maakt van álles mee', zegt hij. Voordat de RTL-camera draait knielt zijn politiek assistent Jack de Vries en fluistert hem iets in. ,,Prima', zegt Balkenende.

Het is maandagavond 13 januari en daar zit hij dan. De demissionair premier, met een zwarte doek als gesprekspartner. Hij schudt zijn hoofd als Jan Mulder over softdrugs begint. ,,Alweer, meneer Mulder? Dat is de vierde keer dat u ernaar vraagt.' De CDA-leider schudt zijn hoofd als hij de chador veroordeelt. Hij schudt zijn hoofd als Frits Barend beweert dat het CDA bewust een hardere opstelling tegen de PvdA heeft ingezet.

Alleen tijdens de reclameblokken houdt hij even op met schudden. Jan Mulder noemt hem een paling in een emmer snot. ,,Voordat hij premier werd, was hij spontaan', zegt Henk van Dorp na afloop. ,,Als je hem nu spreekt, loop je tegen een muur aan.'

Alles was zo goed voorbereid. Jack de Vries had geprobeerd Balkenende alleen in het televisieprogramma te pluggen. Toen dat niet lukte, was de campagneteamvergadering die maandagochtend aan de voorbereiding van de uitzending gewijd. ,,Je past er niet', had Yvonne Timmerman, fractievoorzitter Eerste Kamer, tegen hem gezegd. ,,Je verstart in die omgeving.' ,,Je moet niet verbeten reageren', zei een ander lid. ,,Pas op voor het beeld van een sombere in elkaar gedoken Balkenende tegenover een stralende Bos. Dan krijg je last van het Melkert-Fortuyn-effect.'

,,Neem je rust', fluisterde Aart Jan de Geus, minister van Sociale Zaken Balkenende die middag nog in. ,,Zodra je moe bent, ga je op je routine functioneren. Dan ontbreekt de spirit.'

De ochtend na de uitzending van Barend & Van Dorp ontmoet Balkenende zijn partijgenoot, vriend en adviseur Cees van de Knaap, staatssecretaris van Defensie, op de vliegbasis Leeuwarden. Daar bezoeken ze een Nederlandse luchtmachteenheid die oefent voor uitzending naar Afghanistan. ,,Ze kozen de frontale aanval', zegt Van de Knaap over de RTL-presentatoren . ,,Ik zat me te ergeren. Doe eens normaal, dit is geen journalistiek.' Balkenende reageert laconiek. ,,Is er inhoudelijk uitgekomen wat erin zat?', vraagt hij. Van de Knaap knikt. ,,Je hebt het uitstekend gedaan. Als een premier.'

De vraag in de tweede week van de CDA-campagne is niet langer: hoe wordt de premier weer een gewone lijsttrekker? Of zoals Balkenende het zelf formuleert: ,,Iemand die in de je- en jij-vorm wordt aangesproken.' De vraag is: hoe wordt de demissionair premier weer premier? Maurice de Hond voorspelt dinsdag 41 zetels voor de PvdA, 38 voor het CDA. 's Avonds vraagt EO-presentator Andries Knevel tijdens het vierde lijsttrekkersdebat aan Zalm, Bos en Balkenende wat hun beloftes zijn in de laatste week. Zalm zal na de verkiezingen stoppen met roken, Balkenende belooft `eerlijke politiek' en Bos wil fractieleider zijn, géén premier. ,,Is dat een belofte die u niet gaat breken?', vraagt Knevel. ,,Nee', antwoordt Bos.

Bij Knevel voelt de premier zich wél op zijn gemak. Hij vertelt een verhaal. Dat hij onlangs de hoogste koninklijke onderscheiding aan Wim Kok heeft toegekend. Gerrit Zalm kreeg bij die gelegenheid ook een onderscheiding. ,,Als ik premier ben', zei Zalm tijdens het opspelden, ,,krijg jij er ook zo één.' En hij wees naar het grootkruis van Kok.

Balkenende slaat met zijn hand op de tafel en lacht. Als Bos hem vervolgens verwijt de ziektekostenpremies te verdubbelen, recht de premier zijn rug. ,,De wachtlijsten en de bureaucratie komen voort uit het oude verzekeringssysteem', zegt hij serieus. ,,Wij hebben 87 dagen bestaan, u, het paarse kabinet, 3000 dagen.' Hier zitten drie potentiële premiers.

De volgende ochtend in het campagneteam zegt Ab Klink, directeur van het Wetenschappelijk Instituut van het CDA: ,,Jan Peter hoeft niet de premier uit te hangen, dan maakt hij een gezwollen indruk. Maar hij moet wél de premier zijn die om een nieuw mandaat vraagt.' ,,Soms moet ik wat nadrukkelijker premier zijn', erkent Balkenende. De NIPO-peiling van woensdag neemt de trend over die het onderzoeksbureau van Maurice de Hond vorige week inzette. Het CDA loopt nog maar twee zetels voor op de PvdA. De BlackBerry, de zakcomputer die elke CDA'er op campagne bij zich draagt, geeft berichten door van geschrokken kandidaat-Kamerleden. ,,Rustig blijven', manen ze elkaar. ,,Geen paniek!'

,,Hij is een ijskonijn', zegt adviseur Cees van de Knaap over Balkenende. ,,Natuurlijk foetert hij wel eens, maar hij blijft correct, premierwaardig.'

Van de Knaap is sinds het begin van de campagne speciaal adviseur van Balkenende. Eens per week zitten ze bij elkaar om `metaforen te bedenken'. ,,Welke rol heeft de PvdA in het verleden gehad?', vraagt Van de Knaap. ,,Hoe gebruik je je inhoudelijke kennis voor de aanval?'

In het Radio 1-debat van zondag 12 januari zei Balkenende in zijn confrontatie met Femke Halsema over het gedoogbeleid: ,,NL staat zo langzamerhand voor No Limits.' Tijdens een partijmanifestatie in Hilversum vergeleek Balkenende het verkiezingsprogramma van de PvdA met de tovenaarskunsten van Harry Potter. Die beeldspraken kwamen uit het Van de Knaap-beraad.

Op woensdagavond 15 januari spreekt Jan Peter Balkenende in Deventer een zaal met 900 CDA-stemmers toe. Terwijl Wouter Bos een koffiehuis in het Haagse Laakkwartier bezoekt, zegt de premier in een te groot krijtstreeppak dat hij in een volgende kabinetsperiode alleen premier of fractieleider zal zijn. Zijn hand ligt op een hoge tafel. De nagelriemen zijn keurig verzorgd.

,,Hij moet vasthouden aan die signorerende houding', adviseert een CDA-lid aan voorzitter Marja van Bijsterveldt. ,,Hij moet de komende week niet meer met Bos in debat gaan, dat verliest hij.' ,,Maar na 87 dagen kun je je als demissionair premier niet al te autoritair opstellen', antwoordt Van Bijsterveldt.

Aart Jan de Geus, minister van Sociale Zaken, is ook in Deventer aanwezig. ,,Jan Peter is een voorman. Hij is geen baas van koppen dicht. Zijn machtsuitoefening is heel gedoseerd.' Onder Balkenende duurt de ministerraad gemiddeld een uur korter dan onder Wim Kok. ,,Hij accepteert niet dat een minister zijn werk onaf presenteert', zegt De Geus.

,,Het is júllie verantwoordelijkheid, zegt hij dan. Als twee ministers het nog niet met elkaar eens zijn geworden, zegt hij: ga maar terug. Dat zegt hij ook tegen de vakbeweging.'

,,Jan Peter, een appèl doen op onze verantwoordelijkheid is prima, maar gun het ons dan ook', zei CNV-voorzitter Doekle Terpstra onlangs tegen de premier. ,,Politici hebben het gevoel dat ze alles kunnen bepalen. Je moet geen bovenmeester spelen.' Balkenende knikte.

,,In verantwoordelijkheid zit wederkerigheid', zegt Terpstra nu. ,,Loslaten en vertrouwen. Daar heeft hij moeite mee. Hij dreigt: `als de vakbeweging niet de verantwoordelijkheid neemt voor loonmatiging, dan stellen we de koppeling ter discussie'.'

In zijn nieuwjaarsrede was Doekle Terpstra begin deze week kritisch over Balkenende's afwijzing van de PvdA. Hij wil dat CDA en PvdA samen gaan regeren. ,,De VVD wil op het terrein van de sociale problemen alleen maar minder. Dat zou de christen-democraten in hun genen moeten raken.'

Tijdens de nieuwjaarsreceptie van Koningin Beatrix op paleis Noordeinde zei hij tegen Balkenende: ,,Je moet je idealen laten zien, niet je coalitie. Ik hoop dat je je christen-sociale ideeën niet uit het oog verliest.' Balkenende schudde zijn hoofd en tuitte zijn onderlip. ,,Hij keek een beetje Zeeuws', zegt Terpstra later. ,,Het was duidelijk dat hij mijn kritiek niet beschouwt als een bijdrage waar de vlag voor uitgaat.'

Vrijdagochtend arriveert de regerings-BMW om vijf over half negen bij het partijbureau in de Haagse binnenstad voor de dagelijkse vergadering van het campagneteam. Jan Peter Balkenende is `gemotiveerd'. Voor het eerst deze week staat de premiervraag bovenaan de agenda. `Wie positioneert de Nederlandse kiezer als premier: Balkenende of de PvdA?'. ,,Als Jan Peter het establishment vertegenwoordigt en Wouter Bos de rebellie', zo redeneert één van de aanwezigen, ,,dan kan Jan Peter daarmee uit de voeten. Bij de verkiezingen van 1998 werd de premiersvraag ook gesteld. Toen won Kok het van rebel Bolkestein. Je moet een scherp profiel hebben.' ,,De context is helder', zegt Balkenende. ,,Ik ben er wel blij mee.'

Dit is de zesde aflevering van een verkiezingskroniek. Eerdere verschenen op 7, 14 en 21 december en 4 en 11 januari.

Gerectificeerd

Paling

In het artikel Rustig blijven, geen paniek! (18 januari, pagina 24) staat dat Jan Peter Balkenende door Jan Mulder in het tv-programma Barend & Van Dorp `een paling in een emmer snot' is genoemd. Die vergelijking kwam van `telefonische gast' Cor van de Capelle.

    • Jutta Chorus