Ongelooflijke verhalen van levende doden

Een toneelstuk in Washington DC stelt een gevoelig onderwerp ter discussie: de doodstraf. Iedere avond liggen voor president Bush en zijn vrouw vrijkaartjes klaar. Ze zijn nog niet geweest.

Sunny Jacobs zat van 1967 tot 1992 in de dodencel. Net als haar man Jesse veroordeeld wegens het doodschieten van twee politiemannen. Zij hadden het alleen niet gedaan. De justitie moest dat erkennen, twee jaar nadat Jesse was geëlektrocuteerd dertien minuten lang, tot de rook uit zijn oren kwam.

Mia Farrow vertelt Sunny's verhaal met alle naïviteit en optimisme die haar victorie over de justitie zo overtuigend maken, en haar schuld zo ongeloofwaardig: ,,Ik was een hippie, zo eentje die in vrede en liefde gelooft, een vegetariër nog wel!'' Haar ouders kwamen om bij een vliegtuigongeluk toen zij in de gevangenis zat, haar kinderen groeiden op zonder ouders terwijl een kwart eeuw uit haar leven werd gestolen.

Klappen om de verhalen van Sunny en vijf anderen die de doodstraf hebben overleefd voelt niet goed. Maar het moet, het zijn acteurs die ze aangrijpend hebben verteld in het reusachtige Warner Theatre, dicht bij het Witte Huis. En dan stappen een frêle, oudere vrouw en een nog jong ogende veertiger op reuzengympen het podium op.

Het publiek valt stil. Tranen staan in vele ogen. Dit zijn de echte Sunny Jacobs en Kerry Max Cook, twee slachtoffers van de valselijk uitgesproken doodstraf in het stuk dat net voorbij is. Niets is verzonnen in The Exonerated (to exonerate betekent zuiveren, vrijpleiten), een naadloos gemonteerde collage van ongelooflijke, maar waar gebeurde ervaringen met een straf die Amerika opnieuw beroert.

,,Ik ben gezegend dat ik in staat ben `Dank u, gouverneur Ryan te zeggen','' zegt Sunny Jacobs, verwijzend naar de gouverneur van Illinois die zaterdag, twee dagen voor hij aftrad de straf van alle 164 ter dood veroordeelden in zijn staat omzette in levenslang. Hij was na een moratorium van drie jaar tot de conclusie gekomen dat de straf willekeurig en amoreel is; hij had inmiddels al zeventien ten onrechte veroordeelden op vrije voeten gesteld.

Sunny Jacobs veegt een sluike lok grijs haar opzij. Haar ogen glanzen van trots en het nooit meer wijkend verdriet. ,,In 2004 kunnen de verkiezingen ergens over gaan. Ik hou van het leven. Wees allen gezegend''. De voormalige barkeeper Kerry Max Cook houdt de ademloze zaal met hoofdstadpubliek de basisfeiten voor: 820 executies sinds de doodstraf in 1976 weer werd toegelaten na een verbod van vier jaar. In dodencellen door het hele land zitten nu bijna 3700 mensen.

,,Stemmen voor de doodstraf is stemmen voor onze executie, denk daar maar over na'', zegt Cook. Hij werd als 22-jarige ter dood veroordeeld wegens de moord op een medebewoonster van zijn flatgebouw, waar hij één keer op bezoek was geweest. Het enige bewijs was een vingerafdruk op haar deur. Na 22 jaar, waarin hij voor homo werd uitgemaakt en daarom ongehinderd verkracht en mishandeld kon worden door medegevangen, werd hij in 1997 vrijgelaten op grond van een DNA-test, elf dagen vóór hij zou sterven.

Deze en de vier andere verhalen zijn door de schrijvers, Erik Jensen en Jessica Blank, vergaard door maanden onderzoek in bibliotheken van gerechtsgebouwen en gevangenissen door de hele Verenigde Staten. Zij waren op zoek naar alle documenten en getuigenissen in de zaken van de inmiddels honderd ter dood veroordeelden die sinds 1976 op vrije voeten zijn gesteld wegens onschuld of monumentale fouten.

De auteurs spraken met veertig van hen en verwerkten zes verhalen in het stuk dat in oktober in een klein theater off-off-Broadway in première ging. Hun grootste verdienste is niet dat zij mooi schrijven, maar dat zij al die verzuchtingen uit het dodenhuis zo sober en levensecht hebben gemonteerd. Het resultaat is een aangrijpende voorstelling waarin niets gebeurt de spelers, hun geliefden en martelaars zitten op een rij achter lessenaars. Decorstukken hadden niets toegevoegd.

Bij iedere voorstelling liggen er twee vrijkaartjes klaar voor president en mevrouw Bush. Zij hoeven ze maar af te halen, heeft schrijver Jensen gezegd. Bush was gouverneur van Texas, de staat die het record houdt in het aantal keren dat de doodstraf wordt toegepast. Onder zijn verantwoordelijkheid werd de ononomkeerbare straf 145 keer uitgevoerd. Kerry Max Cook zag tijdens zijn verblijf in de Texaanse wachtkamer van de dood 141 collega's voorgoed verhuizen.

De president is nog niet komen kijken en heeft ook niet gereageerd op de afscheidsdaad van gouverneur Ryan. Leden van het Congres hielden zich ook koest. Dat werd de politieke kopstukken in Washington makkelijker gemaakt doordat Ryan de verdenking op zich laadde dat zijn gebaar mede was ingegeven door de wens de aandacht af te leiden van de beschuldigingen wegens corruptie die hem aankleven. Deze week werd de jury geïnstalleerd die de strafzaak tegen zijn chef-staf gaat beoordelen.

Verschillende universitaire studies hebben de laatste jaren aandacht gevraagd voor het grote foutenpercentage bij terdoodveroordelingen en dat onevenredig veel Afrikaanse Amerikanen de dodencel ingaan. De roep om een nationaal moratorium heeft nog niet zo veel weerklank gevonden, maar het Supreme Court heeft in recente beslissingen de doodstraf voor geestelijk minder vermogenden afgesneden en gezegd dat alleen een jury, en niet een rechter, kan vaststellen of sprake is van de `verzwarende factoren' die de doodstraf rechtvaardigen.

Deze week besliste een rechtbank in Virginia dat John Lee Malvo, de 17-jarige die ervan wordt verdacht een aantal van de scherpschutter-moorden van het najaar in en om Washington te hebben gepleegd, als volwassene wordt berecht. Dat betekent dat tegen hem de doodstraf kan worden geëist. Om die reden gunde minister van Justitie John Ashcroft de zaak ook aan Virginia, de tweede doodstraf-staat na Texas.

Amerika houdt in meerderheid vast aan de ultieme straf, maar is er wel mee bezig. De publieke tv-zender PBS kreeg onlangs van een rechter in Houston, Texas, toestemming de jury-beraadslagingen integraal te filmen in de zaak van Cedric Harrison, een 17-jarige die wordt verdacht van moord. Het nationale debat daarover loopt hoog op.

De doodstraf wordt in hoog tempo geschikt gemaakt voor 'reality tv'. Tegelijk zorgt de ontwikkeling van DNA-technieken voor meer verlate vrijlatingen die de geloofwaardigheid van het systeem op de proef stellen. De door grote acteurs als vrijwilliger gespeelde hit-voorstelling van The Exonerated brengt de werkelijkheid van deze straf, die Amerika deelt met Congo, Irak, Iran en China, onder de aandacht van een steeds breder publiek. Sunny Jacobs kon wel eens gelijk krijgen dat de staatsdood bij de presidentsverkiezingen van 2004 een rol gaat spelen.