`Je kunt er niet omheen dat dit land verkleurt'

Hoe gaan Nederlandse werkgevers anno 2003 met hun islamitische werknemers om? Pragmatisch, zo blijkt. ,,Dat Nederland verkleurt, is een onomkeerbaar gegeven waar je als werkgever maar beter op voorbereid kunt zijn.''

Sinds caissière Fatima Adador (20) in juni besloot een hoofddoek te dragen, heeft ze er wel veertig gekocht. In veertig kleuren en patronen. Vanaf de zomer zal ze er overdag één moeten dragen: die in de kleuren van Albert Heijn. Prima, zegt ze, zolang haar baas het maar niet verbíedt dat ze een hoofddoek draagt. ,,Ik heb een hoofddoek genomen omdat mijn geloof steeds sterker werd'', zegt ze. Ze kan niet meer zonder. ,,Ik zou nu een baan weigeren waar ik geen hoofddoek mocht dragen.''

Hoe gaan Nederlandse werkgevers die islamitische werknemers hebben anno 2003 met hen om? Pragmatisch, blijkt bij zowel grote werkgevers die veel moslims in dienst hebben als kleine werkgevers in de grote steden. ,,Dat Nederland verkleurt, is een onomkeerbaar gegeven waar je als werkgever maar beter op voorbereid kunt zijn'', zegt Joop van Schijndel, die een eigen inburgeringscursus heeft opgezet voor niet-Nederlands sprekende postbodes en postsorteerders van TPG Post (65.000 werknemers). Onlangs is de 200ste postbode in 16 weken klaargestoomd voor zijn functie.

Deze week werd bekend dat grote winkeliers als Albert Heijn, Hema, en Vroom & Dreesmann hoofddoekjes ontwerpen in de kleur van het werktenue. Op de werkvloer blijkt dat sommige bedrijven hun islamitische werknemers nog veel verder tegemoet komen. Zo hebben de vijf distributiecentra (DC's) van Albert Heijn, de postsorteercentra van TPG Post en de `Zwarte markt' in Beverwijk islamitische gebedsruimtes. Ook Jannie Düncker, directrice van een Amsterdamse vervoerder van ingevroren etenswaren, zegt over een verlegen Marokkaanse lader en losser: ,,Als ik Mohammed even kwijt ben, kijk ik boven. En daar zit-ie dan te bidden.'' Geen punt, vindt Düncker. ,,Hij werkt al jaren voor me, en ik vraag dan of Ham ook even voor mij bidt.''

Er zijn halal (rein) geslachte schapen in de kantine van de Albert Heijn DC's en op tal van werkplekken worden roosters aangepast voor de uren dat de zon ondergaat in de vastenmaand ramadan. In het kerstpakket bij Düncker zit al lang geen wijn meer (,,Dat geven ze toch maar weg'') maar rein geslacht lamsvlees.

De maatregelen komen niet voort uit idealisme, maar uit economische noodzaak. Zij zijn middelen geworden in het human-resources-beleid. Want het tekort aan werknemers die laaggeschoold werk willen aanpakken is de afgelopen paar jaar sterk gegroeid. Bovendien verandert de samenstelling van de bevolking in hoog tempo, vooral in de grote steden.

Joop van Schijndel van TPG Post (en docent aan de VU) geeft overal in Nederland lezingen over zijn inburgeringscursus en treft dan veel werkgevers die ,,liever geen allochtonen in dienst hebben''. Maar, zegt hij: ,,Elke baas heeft gewoon mensen nodig uit de maatschappij. En die bestaat over vijf jaar in de grootste steden voor meer dan de helft uit bewoners van niet-Nederlandse afkomst. Werkgevers móéten dus wakker worden en visie ontwikkelen.''

Zijn inburgeringscursus, zegt Van Schijndel, is ,,veel effectiever'' dan de verplichte inburgeringscursus van de overheid, die 600 uur taalles behelst. ,,600 uur taalles! Van iemand die doorgaans weinig van de deelnemers weet.'' Hij kent vele allochtonen die na de officiële inburgeringscursus ,,te weinig Nederlands kennen om te functioneren''. Taalbeheersing is ook geen doel, zegt Van Schijndel, maar een middel om te functioneren. Bij TPG krijgen ,,oudkomers, nieuwkomers, maakt niet uit'' een opleiding tot Nederlandse burger op de werkvloer. Van een persoonlijke mentor leren ze de Nederlandse taal, de post sorteren en bezorgen, maar ook zaken als wat doe je als je vast komt te zitten in een lift? Hoe bestel je eten? Hoe stel je je voor aan een chef?

Ruim 20 procent van zijn 1.000 collega's in het Zaanse DC van Albert Heijn is moslim, vertelt magazijnmedewerker Osman Erdogan (40), lid van de `restaurant-commissie'. Sommigen zijn veel orthodoxer dan hij. ,,Met ramadan organiseren we voor de moslims in de avondploeg warme melk in de kantine, omdat gewoon kantine-eten na een dag vasten vervelend is voor de maag. Als je eerder begint op een vastdag, mag je eerder naar huis om met je familie te eten. Er zijn ook extra salades en op het suikerfeest krijgen we baklava bij de koffie. Dat beschouwen de moslims als erkenning.'' Hij wijst erop dat er al sinds begin jaren zeventig moslims bij Albert Heijn werken en dat de maatregelen ,,nu pas echt bestaan''.

Wanneer trekken werkgevers een grens voor culturele of praktische concessies? Zodra de bedrijfsvoering gevaar loopt, zo blijkt. Sluiers die het gezicht bedekken, laat staan de ogen verbergen, zijn onbespreekbaar. Bedrijfsleider B. Duijvelshoff, bij de Albert Heijn van Fatima Adador: ,,Natuurlijk moet iedereen de gezichtsuitdrukking van een werknemer kunnen zien.'' De Nederlandse taal is op de werkvloer verplicht. Duijvelshoff: ,,We spreken bij het sollicitatiegesprek al af dat iedereen in de kantine én achter de kassa Nederlands spreekt. Dat is fatsoenlijk''. En dan zijn er de lange zomervakanties naar Marokko of Turkije. Bij Düncker lacht iedereen geheimzinnig als het onderwerp ter sprake komt. Drie van de vijf lader en lossers hopen deze zomer vijf weken weg te mogen, terwijl ze volgens de CAO maar drie weken aaneengesloten op vakantie mogen. Düncker: ,,Jongens, jullie weten dat ik elk jaar één iemand vijf weken laat gaan maar alle drie kán niet. Dan stort hier de boel in''.

Ook bij Albert Heijn, zegt Erodogan, kan het niet zo zijn, dat alleen de baas rekening houdt met de ander. ,,Met het suikerfeest willen alle moslims vrij. Maar de baas kan niet iederéén laten gaan, net zo min als met kerst.'' Hij vindt Nederlandse werkgevers coulanter dan Turkse, laat staan de Turkse overheid, zegt Erdogan. ,,Meestal zijn er regels die hoofddoeken verbieden en ik vind dat je die regels dan moet respecteren.'' Ook Van Schijndel zegt: ,,We hebben één CAO en één stel regels voor iedereen. Die moet je nooit aanpassen, want dan krijg je scheve ogen. Je moet alleen in individuele gevallen kijken of er andere mogelijkheden zijn bínnen die regels.''