Het regeren is begonnen

CDA en PvdA lijken elkaar vier dagen voor de verkiezingen op leven en dood te bestrijden. Maar hoe reageren de lijsttrekkers Jan Peter Balkenende (CDA) en Wouter Bos (PvdA) op praktische problemen? Wargames met Bos en Balkenende. Bos: `Dood, ziekte en ouder worden moeten we niet proberen uit te bannen.' Balkenende: `Met Ad Melkert kon ik over zorgtoeslag praten.'

De afspraak verandert op het laatste moment. Demissionair premier en CDA-lijsttrekker Jan Peter Balkenende ontmoet PvdA-lijsttrekker Wouter Bos ,,om praktische redenen'' toch maar liever niet in het Torentje, dus treffen zij elkaar in de PvdA-vertrekken in de Tweede Kamer. Het Torentje zou natuurlijk ook te symbolisch zijn geweest: afgaande op de peilingen gaan de verkiezingen komende woensdag om de vraag of het CDA zijn eerste man in het Torentje houdt of niet.

Tijdens de campagne de afgelopen twee weken koos Balkenende steeds nadrukkelijker voor een voortzetting van de samenwerking met de VVD van Gerrit Zalm. De PvdA zette hij neer als ,,niet solide'', ,,niet eerlijk'' en ,,niet stabiel''. Maar met het oog op de laatste peilingen, waarin CDA en PvdA samen over een riante Kamermeerderheid lijken te beschikken (ruim 80 zetels), moet wel rekening worden gehouden met een regering van CDA en PvdA.

Tijdens tv-debatten de afgelopen tijd hebben beide lijsttrekkers hun verschillen van mening breed uitgemeten. Maar hoe diepgaand zijn die verschillen eigenlijk? Om dat te onderzoeken legde NRC Handelsblad de beide politieke leiders vijf bestuurlijke keuzes voor. Hoe beoordelen zij in de praktijk een probleem en hoe gaan zij dat probleem, en elkaar, te lijf?

Scenario 1: Body bags voor Nederlandse soldaten

Bij een bomaanslag op de Duits-Nederlandse basis in Kabul, Afghanistan, komen deze zomer honderd Nederlandse soldaten om het leven. In Nederland slaat de stemming om: `onze jongens' moeten terug. Maar Duitsland wil blijven.

De keuze: vertrekken, of blijven en de binnenlandse opinie trotseren?

Balkenende: ,,Tijdens een militaire missie zoals die nu aan de gang is, weet je dat risico's kunnen ontstaan. Wanneer zich ernstige calamiteiten voordoen, moet je de verplichting die je bent aangegaan, nakomen. Ik heb zelf trouwens een bezoek gebracht aan een basis in Bosnië. Ik weet hoe dat gaat, met een combinatie van grondbewegingen en ondersteuning vanuit de lucht. Je moet de risico's van tevoren inschatten en zorgen dat je niet in die situatie terechtkomt. Maar als je daar eenmaal zit, zou het geen goede zaak zijn om ineens te vluchten vanwege de publieke opinie. Stel dat die calamiteit zich zou voordoen met de Duitsers en zíj zeggen: wij stappen er uit. Hoe zouden wij dat dan beoordelen? Dan zouden wij ook zeggen: het is ernstig, we betreuren het, maar het kan niet zo zijn dat je ineens een terugtrekkende beweging maakt.''

Bos: ,,Ik zie hier geen grote verschillen tussen ons. Zolang er perspectief is op vrede, stabiliteit en democratie in die regio, moeten we gewoon doen wat we ook krachtens internationale verdragen daar geacht worden te doen, en niet bij het eerste de beste tegenwindje gelijk weglopen.''

Tegenwindje? Er zijn hónderd Nederlandse militairen gesneuveld.

Bos: ,,Ja.''

Het wordt moeilijker: de oorlog in Irak is begonnen en de Amerikanen komen hun afspraken niet na om de Duits-Nederlandse troepen te evacueren. Nederland en Duitsland moeten een eigen exit-strategie ontwikkelen. Onder druk, want de doden zijn al gevallen.

Bos: ,,Áls op enigerlei wijze aan de orde zou komen dat er militair ingrijpen tegen Irak volgt, en áls vervolgens aan de orde komt dat Nederland daar op enigerlei wijze bij betrokken raakt, dan moet je op dát moment, dus vóórdat Irak zich in die richting ontwikkelt, alle mogelijke verbanden aan de orde stellen met wat er in Afghanistan gebeurt: de troepeninzet, de prioriteiten en wederzijdse bijstand.''

De Amerikanen vallen zonder mandaat van de Veiligheidsraad Irak aan, en Europa is sterk verdeeld. Wat doet Nederland?

Balkenende: ,,Je maakt een zelfstandige afweging als land. De Verenigde Naties stellen zaken vast. Het kan niet zo zijn dat één land alles kan vetoën. Ik heb gezegd: dan ga ik het parlement informeren en overleggen over een eventueel mandaat.''

Bos: ,,Het kan natuurlijk wél dat een land alles vetoot. Waar het om gaat, is dat je je niet laat chanteren met de verkeerde afwegingen. Je zit in dat scenario als een land als China dwars gaat liggen in de Veiligheidsraad en het voor iedereen duidelijk is dat dat niets te maken heeft met wat de wapeninspecteurs hebben geconstateerd. Maar als Frankrijk of Duitsland, om heel andere redenen, die echt te maken hebben met wat de wapeninspecteurs constateren, de afweging maakt dat ingrijpen niet aan de orde is, dan zal dat voor Nederland buitengewoon zwaar wegen.''

Balkenende: ,,Maar jij sluit niet uit dat je op een gegeven moment toch, ook al zou er een veto komen van één land, dat je dan toch een zelfstandige afweging...''

Bos: ,,Áltijd een zelfstandige afweging, ja.''

Scenario 2: Een Nederlandse kloonbaby

In Nederland wordt een kloonbaby geboren, mag uiteraard niet. Tegelijkertijd worden plotseling veel mensen ziek door genetisch aangepast voedsel.

Geeft de regering toe aan de publieke opinie die eist alles te verbieden wat met gentech te maken heeft? Of is de reactie soepel, omdat in de VS net door gentech een geneesmiddel tegen leukemie is ontdekt?

Bos: ,,Een van de meest onontgonnen gebieden in de Nederlandse politiek, denk ik. Ik denk dat je je dan wel iets kunt voorstellen bij een stop, maar niet een verbod. Dat je zegt: jongens, wacht even, nu gaan we eerst even kijken welke risico's en gevaren er precies zijn, voordat we drastische maatregelen nemen. Je moet je nooit door het feit dat een keer íéts misgaat laten verleiden tot scena-rio's waarbij je het kind met het badwater weggooit.''

Nu blijkt dat een Nederlands laboratorium ook ver is met onderzoek naar kankerbestrijding via een genaanpassing. Het gaat om de internationale concurrentiepositie. Moet dat moratorium doorgaan?

Bos: ,,Als het gaat om risico's van letterlijk leven en dood, moet je echt grote voorzichtigheid betrachten; je hebt een grote verantwoordelijkheid.''

Balkenende: ,,Hier past enorme behoedzaamheid. Als het gaat om klonen, zeg ik: dat mag dus niet gebeuren, nooit. In regelgeving moet je helderheid bieden: dit gebeurt dus gewoon níét. En zo wel, dan moet je de medici en betrokken ouders strafrechtelijk aanpakken. Tweede is: je hebt een medisch-ethisch toetsingskader, in het CDA draait het om de term `Sleutelen aan de menselijke soort'. Je moet oppassen dat je met gentechnologie zo gaat interveniëren in het menselijke leven dat je je kunt afvragen of de uniciteit van het menselijk leven nog is gewaarborgd. Gaat het om ernstige ziekten, dan wil ik graag nog wel eens een debat hebben over de vraag of er ook alternatieve methoden zijn. Wij zijn zeer terughoudend, omdat wij zeer beducht zijn voor een hellend ethisch vlak. Het speelt al in laboratoria.''

Bos: ,,Ik vind het terecht, hoor, dat Jan Peter het ethische toetsingskader en de terughoudendheid benadrukt. Ik geloof dat ik net zo gruw van klonen als hij. Je moet altijd naar alternatieven kijken en het voorzorgsbeginsel hanteren; kun je met elke stap van tevoren inschatten wat de risico's en de gevolgen zijn en bij onzekerheid: niet doen. Maar we moeten hierbij ook altijd beseffen dat het de vraag is wat eigenlijk de mogelijkheden zijn van overheid en politiek om de ontwikkelingen daadwerkelijk te beïnvloeden.''

Er is nu een gentechniek ontdekt die er voor zorgt dat mensen in één klap gemiddeld twintig jaar langer kunnen leven.

Balkenende: ,,Dit vind ik tegen de natuur in. Want dan kun je zeggen: nu twintig jaar meer, maar dat ligt over tien jaar misschien weer anders. Dan zeg ik: dit is toch niet meer waarvoor het menselijk leven eigenlijk is bedoeld.''

Bos: ,,Ja, Ik heb er dezelfde huiver bij. Het komt allemaal in de sfeer van het recht op eeuwig geluk en eeuwig leven. Dat hoort niet bij mijn conceptie van mens-zijn en leven. Daar hoort ook ouder worden en ziekte en dood bij, en ik geloof niet dat we dat koste wat kost moeten proberen uit te bannen. Ik geloof dat je bij dit soort dingen uiteindelijk vooral moet inzetten op de discipline binnen de wetenschap en het eigen morele besef of je dit wel of niet verstandig vindt. Ik geloof niet dat dit soort ontwikkelingen tegen te houden zijn door te zeggen: het mag niet.''

Scenario 3: Economie verslechtert verder

Najaar 2003. Het eenjarig sociaal akkoord van het kabinet-Balkenende verloopt. De werkloosheid is opgelopen tot 250.000, de vooruitzichten zijn somber. De bonden zijn tot loonmatiging bereid, maar dan moet de regering meer investeren om de economie te stimuleren.

Geeft u toe, laat u het tekort oplopen en definitief de gedachte varen om de staatsschuld in één generatie af te lossen? Of weigert u? In dat geval zullen maandenlange stakingen van FNV/CNV de economie treffen en het imago van Nederland als stabiel land beschadigen.

Balkenende: ,,U begint vast te stellen dat loonmatiging een absolute noodzaak is. Ik vind dan ook niet dat die matiging alleen maar kan worden bereikt, indien de overheid de bonden iets zou bíéden. Dat betekent dat de noodzaak tot loonmatiging daarvan afhankelijk wordt gemaakt. Als de werkloosheid stijgt, moeten werkgevers en werknemers zélf doen wat noodzakelijk is om mensen aan de slag te houden. Daarná probeert de regering uiteraard tot afspraken te komen met de sociale partners. Maar als het daarom gaat, ga ik niet op voorhand punten weggeven. Dat zou wel het allerdomste zijn.

,,En als het gaat om solide financiën: ik denk dat er op dit moment behoefte is aan politici die niet alleen denken aan de horizon van de komende drie, vier jaar, maar ook over de vraag of bijvoorbeeld op termijn de AOW betaalbaar blijft of de zorg.''

Bos: ,,Ik verwelkom wat ik hoor. Het gaat er dus om je overheidsfinanciën structureel, op langere termijn, op orde te hebben en je niet dood te staren op wat er in drie of vier jaar gebeurt. Dat is goed nieuws.''

Balkenende (lacht hard): ,,Dat is te makkelijk!''

Bos: ,,Tweede punt: ik denk ook dat je niet nu al je kaarten op tafel moet leggen, als het gaat om de onderhandelingen met de sociale partners dit najaar. Wat dat betreft is dit scenario een tikje té realistisch. Ik denk wel dat je nu al heel duidelijk moet maken dat van het verder oplopen van het tekort geen sprake kan zijn. Ik kan me wel voorstellen dat je met elkaar praat over het tempo waarmee je dat tekort omlaag brengt. Volgende punt: ik zou het fantastisch vinden als in een nieuw sociaal akkoord ook afspraken kunnen worden gemaakt over investeringen en innovatie. Je moet niet op afknijpen gericht zijn maar ook op stimuleren. Maar goed, de grenzen van het feitelijk tekort zijn door Europa aangegeven...''

Balkenende (interruptie): ,,Wat zijn die grenzen?''

Bos: ,,Daar moet Nederland dus afstand van nemen, wil je daar niet doorheen gaan...''

Balkenende (nog een keer): ,,Wat zijn die grenzen?''

Bos: ,,...Structureel, zeg ik mét Balkenende, moet je je zaakjes op orde hebben.''

Balkenende: ,,Dat is te makkelijk. Wat zijn de grenzen van het féítelijk tekort die Europa stelt?''

Bos: ,,In ieder geval niet door een begrotingstekort van drie procent heen schieten.''

Balkenende: ,,Dat is het bekende criterium voor de toetreding tot de Europese Monetaire Unie. Maar de nieuwe afspraak die is gemaakt in Europa, is een andere en dat weet je ook. De afspraak is dat de landen streven naar evenwicht in het jaar 2006. Kortom, als de PvdA zegt: wij accepteren dat wij in 2007 uitkomen op een feitelijk tekort van min 0,4 procent of zo, dat is bijna 2 miljard euro, dan betekent dat dat de PvdA niet zal voldoen aan de internationale verplichting om een feitelijk tekort in 2006 te voorkomen. Als je het hebt over structurele aanpak van de economie, dan praat je over de concurrentiepositie van het land. Dat gaat om zaken als de loonontwikkeling, het innovatief vermogen van de Nederlandse economie. Met andere woorden, het structureel op orde krijgen van Nederland veronderstelt nu juist dat de sociale partners zich bewust zijn van de toestand waarin Nederland is komen te verkeren. Als het gaat om de overheidsfinanciën, dan zeg ik tegen de PvdA: jullie voldoen niet aan de Europese verplichtingen. Dat is gewoon een feit.''

Bos: ,,Ik zie dat de discussie over hoe om te gaan met de staatsschuld in Europa, in beweging is. Ik vind het niet verstandig om je bij het op orde brengen van je economie louter te richten op een jaartal op de korte termijn. Mag ik een onverdachte bron aanhalen? Het rapport `Investeren in kwaliteit' van het Wetenschappelijk Instituut van het CDA. Uw financiële topadviseur, de Tilburgse econoom Lans Bovenberg, zegt daar dus letterlijk dat een fixatie op het feitelijk begrotingstekort ertoe kan leiden dat de economie nog verder in het moeras terechtkomt. In die fuik wil ik dus niet zwemmen.''

Balkenende: ,,Tja, Bovenberg heeft mij vroeger ook geadviseerd om eindelijk eens werk te maken van schuldreductie.''

Bos: ,,Maar neem je nu afstand van je eigen topadviseur?''

Balkenende: ,,Ja, ik neem afstand van het loslaten van de financiële teugels.''

Bos: ,,Er is geen econoom die mij kan uitleggen waarom 2007 zo'n magisch jaar is. Er zijn wel economen die mij kunnen uitleggen waarom je je zaken structureel op orde moet hebben.''

(waarna de beide lijsttrekkers onverstaanbaar door elkaar heen beginnen te roepen.)

Scenario 4: De declarerende kandidaat-burgemeester

Het is juli 2003. De post van burgemeester in Amsterdam is vacant. De raad draagt twee kandidaten voor, maar er zijn sterke aanwijzingen voor een gebrekkige integriteit van beide kandidaten (bijvoorbeeld uitbundig declaratiegedrag). Maar bewijzen ontbreken.

Wat kiest u: de procedure overdoen of gewoon doorgaan, omdat dit nu eenmaal de procedure is?

Bos: ,,Doorgaan. Het is winst als de gemeenteraad inderdaad bepaalt wie er burgemeester wordt. Dat is wat wij vinden dat er moet gebeuren. Vanuit de huidige situatie is het van tweeën één: de bevolking óf de gemeenteraad moet de burgemeester kiezen. Als je toegaat naar een echt gekozen burgemeester, moet zo iemand ook wat te zeggen hebben. Hij moet zijn eigen college kunnen formeren. Maar dan is de vraag: wie mag 'm nog wegsturen? Dan wordt de gemeenteraad vleugellam. Wij kiezen voor het model waarin de gemeenteraad de burgemeester kiest. Dat betekent dat je de keuze van de raad moet volgen.''

Met voorbijgaan aan de twijfel aan de integriteit van de kandidaten?

Bos: ,,Je moet aannemen dat de gemeenteraad zelf die afweging maakt over de integriteitsvragen.''

Balkenende: ,,Ik denk dat het zó moet zijn: de gemeenteraad neemt het voortouw, wat ons betreft met een enkelvoudige voordracht. Wat we nu hebben, is niet goed, met een referendum of een dubbele voordracht. Maar als er vragen zijn over iemands integriteit, zal de minister moeten doorvragen: wat is er nu precies aan de hand? Dat betekent ook dat de minister wel tegen de gemeenteraad kan zeggen: weet je wel waar je mee bezig bent? Voorkomen moet worden dat het gezag van de overheid wordt aangetast.''

Bos: ,,Dan krijgt de minister van Binnenlandse Zaken een soort interventierecht in de benoemingsprocedure. Betekent dat nou dat de keus van de gemeenteraad gevolgd moet worden of niet?''

Balkenende: ,,In beginsel wel. Maar als er toch iets aan de hand is met de kandidaat die de raad voordraagt, heeft de minister een zelfstandige afweging.''

Scenario 5: Turkije mag snel toetreden tot de EU

Het is 2004. Nederland is EU-voorzitter. Frankrijk, Duitsland en Groot-Brittannië willen Turkije belonen voor trouwe hulp in de oorlog tegen Irak en voor snelle modernisering onder premier Erdogan: in december moet een toetreding in 2006 worden beloofd.

Gaat u mee met grote EU-landen of neemt u de eigen bevolking serieus, die mordicus tegen is?

Balkenende: ,,Als we de toetreding van Turkije gaan toetsen, mag niet de regel gelden dat grote landen Turkije willen belonen. Dan zeggen we dat Turkije gelijk wordt behandeld als elke kandidaat-lidstaat. Dat betekent dat Turkije heeft te voldoen aan de bekende criteria die in december 2002 zijn afgesproken op de Europese Top in Kopenhagen.''

Bos: ,,Dat lijkt me correct. Ik voeg eraan toe, dat we wel alles moeten doen om Turkije zoveel mogelijk te helpen. Maar criteria zijn criteria.''

De overige kleine en middelgrote landen scharen zich achter de grote landen: Turkije moet erbij. Zij zijn gezwicht voor de druk van de grote landen, die dreigen het roulerend voorzitterschap af te schaffen. Een Nederlandse `Alleingang' dreigt.

Balkenende: ,,Dan ontstaat dus een koppeling tussen de toetsing van Turkije en de verdere bestuurlijke structuur van de Unie. Nederland moet dan als voorzitter zeggen: we gaan geen appelen en peren met elkaar in verband brengen. Criteria zijn criteria, daar hou je aan vast. En die bestuurlijke structuur is een zelfstandige discussie. We zien nu al plannen van Duitsland en Frankrijk om het roulerend voorzitterschap te schrappen, en die plannen spreken ons niet aan.''

Bos: ,,Koppelverkoop tussen twee zulke verschillende dossiers kan nooit aan de orde zijn. Kijk, dat je dingen aan elkaar verbindt bínnen het geheel van de machtsverhoudingen en stemverhoudingen, oké. Maar die discussie dan weer koppelen aan een uitbreidingsbeslissing, dat kan niet aan de orde zijn. En daarbij zeg ik, dat volgende grote beslissingen over Europa via een referendum aan de bevolking moeten worden voorgelegd.''

Balkenende: ,,Daar zijn wij geen voorstander van. Hier hoort de vertegenwoordigende democratie de verantwoordelijkheid op te pakken. Daar moeten besluiten worden genomen.''

Het regeerakkoord van het kabinet-Balkenende heet `Herstel van Vertrouwen'. Woensdag gaan de kiezers naar de stembus. Kunt u over en weer aan hen duidelijk maken waarom de andere partij niet te vertrouwen is.

(Balkenende begint te lachen.)

Bos: ,,O, dat vind ik termen die volstrekt niet van toepassing zijn op Balkenende en het CDA. Ik wens ze in elk geval niet te bezigen. `Niet te vertrouwen' is een bijna persoonlijke diskwalificatie. Die hoort niet thuis in de verkiezingsstrijd. Als u mij vraagt wat de titel zou moeten zijn van het nieuwe regeerakkoord, dan zou ik het wél weten: Aan het werk. Met drie uitroeptekens.''

Balkenende: ,,We hebben geen neiging om van elkaar te zeggen: die partij is niet te vertrouwen. Maar ik heb wel gezegd: de PvdA is niet eerlijk. Verder heeft Wouter veel kritiek op onze voorstellen over de zorg, maar hij geeft niet aan hoe het wél moet. Dat weet Wouter ook.

Bos: ,,Ik wil best nu de hele campagne gaan overdoen, hoor, maar...

Balkenende (onverstoorbaar): ,,Als het om de vraag gaat of de PvdA te vertrouwen is dan is het pleidooi van de PvdA voor de beperking van aftrek van hypotheekrente iets wat het vertrouwen van burgers schendt.''

Bos (gebeten): ,,Dat gaat alleen over nieuwe gevallen. En als het gaat om de zorg, dan ik wacht liever wat langer met het invoeren van een góede hervorming dan dat ik snel kom met een slechte hervorming.

Balkenende: ,,Dat wordt teveel pappen en nathouden.''

Bos: ,,Je doet net of we dat perspectief niet schetsen. Het gaat erom dat je eerst doet wat je belangrijk vindt. Het CDA-verkiezingsprogramma had het over een zorgtoeslag zodat mensen precies konden zien wat ze terug zouden krijgen. En dat hebben ze de eerst de beste keer niet gekregen.

Balkenende: ,,De zorgtoeslag dat is de eerste stap in de richting van een inkomensbeleid. Ik merkte dat ik met Ad Melkert over dat punt kon praten...

Bos (roepend): ,,Het CDA wil Ad Melkert! Een nieuwe fase van de verkiezingscampagne!''

Balkenende: ,,Ik geef aan, dat we toen een boeiend gesprek hadden over hoe je kunt werken aan een nieuw inkomensbeleid.''

Bos: ,,Ik wil me toch maar vasthouden aan de lijn om mijn eigen verhaal te vertellen. Mensen zijn volwassen genoeg om te zien dat mijn verhaal beter is dan wat andere mensen erover vertellen. We doen gewoon nog een keer een debatje over de zorg, oké?''

Balkenende: ,,Oké.''