Geen drie keer per week roti eten

Gedetineerden dienen jaarlijks honderden klachten in, over eten, sporten of lawaai. `Klagen is een effectief middel om agressie te kanaliseren.'

Het is vrijdagochtend, vlak voor tienen en Rashid en Waldo lopen, geëscorteerd door een bewaker, over de lange, smalle gangen van De IJssel, een penitentiaire inrichting aan de rand van een industrieterrein in Krimpen aan den IJssel. De twee gevangenen zijn op weg naar het vergaderkamertje waar de beklagcommissie over vijf minuten zitting houdt en de klacht zal behandelen die zij hebben ingediend. De laatste maanden blazen de bewakers steeds het zaterdagse sportuur af, vertellen ze, hoewel dat ingeroosterd is. Door een klacht in te dienen hopen ze het voetballen op zaterdag weer veilig te stellen. ,,Anders loop je je in het weekend twee dagen lang alleen maar te vervelen'', zegt Rashid. ,,Ik raak m'n frustratie kwijt in dat voetballen'', zegt Waldo. ,,Nu kan m'n energie nergens heen''.

De dagvoorzitter van de beklagcommissie, Monique van Velthoven, komt direct ter zake. ,,Ik begrijp dat u wilt sporten in het weekend, maar dat dit niet echt lukt'', zegt ze tegen Rashid en Waldo. ,,Ja, ik zet zaterdags altijd de wekker op 9 uur, maar als ik al klaarsta voor vertrek, krijg ik telkens op het allerlaatste moment te horen dat het sporten niet doorgaat. Maar de jongens in de gang boven ons gaan wél sporten'', antwoordt Rashid. Van Velthoven kijkt naar de man die naast Rashid aan tafel is gaan zitten, een van de unitdirecteuren van De IJssel. ,,Hoe kan dat nou, meneer de Feijter?'', vraagt ze. ,,Tekort aan personeel, neem ik aan?'' De Feijter knikt. ,,Ja, er moeten minimaal twee man begeleiding mee naar het sportmoment, maar er moeten óók bewakers achterblijven bij diegenen die niet gaan sporten.'' Kunnen niet alle gedetineerden mee naar buiten, als supporters, stelt Van Velthoven voor. Dat lijkt De Feijter geen goed idee, ook vanwege de vele WAO'ers op de afdeling. Maar is het een plan, vraagt hij, als ik probeer een protocol op te stellen voor de bewakers, waarin ik een werkzame formule uiteenzet? Nadat Rashid en Waldo toestemming hebben gegeven, gaat de beklagcommissie akkoord met zijn voorstel. Maar slaagt De Feijter niet binnen twee weken in zijn missie, waarschuwt Van Velthoven, dan zal de beklagcommissie alsnog uitspraak doen over de klacht. En daaraan moet de directie zich, zegt de wet, confirmeren.

Vier jaar geleden werden, in de (nieuwe) Penitentiaire Beginselenwet, de mogelijkheden voor gevangenen om te klagen beperkt, maar tot minder klachten heeft dit niet geleid. Officieel mogen beklagcommissies alleen nog klachten in behandeling nemen over beslissingen van de gevangenisdirecteur. Maar in de praktijk behandelen ze vaak tóch klachten die buiten dit bestek vallen. Van De Feijter mag de commissie strenger gaan selecteren voor welke klachten ze een zitting belegt. ,,Nu behandelt ze vaak flutzaakjes, die ze ook schriftelijk kan afhandelen''. Hij geeft een voorbeeld: een gedetineerde dient een klacht in over de drie dagen celstraf die hij kreeg opgelegd na het stelen van een paar sportschoenen. De Feijter: ,,Als de klacht goed onderbouwd op papier staat, met de relevante feiten erbij, kan de beklagcommissie op basis van de gevangenisrichtlijnen nagaan of dit een redelijke strafmaat is''. De zittingen elke twee weken kosten De Feijter en zijn afdelingshoofden veel tijd: hun aanwezigheid is vereist op de zitting en zij moeten een schriftelijk verweer opstellen tegen de klacht. De Feijter doet dan ook zijn uiterste best om zittingen te voorkomen en in onderling overleg met een ontevreden gedetineerde een oplossing te bedenken. Dat lukt vaak, tot tevredenheid van de beklagcommissie, die zelf trouwens ook vaak tracht te bemiddelen.

Een zitting levert zelden resultaat op voor de klager: in totaal werden afgelopen jaar 8 klachten gegrond verklaard, van de 441 klachten die tot december 2002 werden ingediend. Maar volgens Van Velthoven wil dit niet zeggen dat gedetineerden niets opschieten met klachten indienen of dat gedetineerden hierin afgeremd zouden moeten worden, zoals sommige gevangenisdirecties menen. Afgelopen jaar diende een groot aantal islamitische gedetineerden een klacht in over de kwaliteit van de halalmaaltijden. ,,Daarover mogen wij volgens de regels geen uitspraak doen en daarom verklaarden we de klachten `niet ontvankelijk'. Maar doordat we het probleem – slecht en niet-gevarieerd eten, drie keer per week roti – rechtstreeks bij de directie aankaartten, is het toch opgelost.''

Klachten indienen dient volgens Van Velthoven meerdere doelen: het zou ook een effectief middel zijn om agressie van gedetineerden te kanaliseren. De wetenschap dat hun klacht gehoord wordt, zou opluchten. ,,Dat klopt, het beklagrecht beoogt een conflictoplossing die niet puur juridisch is'', zegt Miranda Boone, medewerker penitentiair recht aan het Pompe Instituut, een strafrechtinstituut dat deel uitmaakt van de Rijksuniversiteit Utrecht. Zij vindt het juist goed dat beklagcommissies hun bevoegdheden ruim interpreteren. ,,Als je een klacht niet behandelt, los je ook niets op. Je bereikt slechts dat de frustratie van de gedetineerde zich elders uit, tegen personeel of medegedetineerden. Daar is niemand bij gebaat.''

Volgens Rashid, die de klacht indiende over het geannuleerde sportuur, maken sommige gedetineerden misbruik van hun klaagrecht. ,,In de bajes waar ik eerder zat, was een groepje dat overal over klaagde. Gooide de bewaker één keer 's nachts de deur te hard dicht, zodat je wakker werd, dan dienden ze gelijk een klacht in.''

Boone zegt echter dat het beklagrecht eerder te beperkt dan te uitgebreid is. ,,Je hoort altijd dezelfde anekdote, over de gedetineerde die klaagt over een haar in zijn eten. Feit blijft echter dat een gedetineerde over veel zaken niet kan klagen. Bijvoorbeeld over de bejegening door autonome instanties, zoals de dienst vervoer en ondersteuning. Daar hebben gedetineerden ontzettend veel klachten over, over spullen die kwijtraken tijdens een overplaatsing, of beschadigd raken.'' Zelf lid van een beklagcommissie, hoorde Boone onlangs van een gedetineerde dat deze bij een transport zo hardhandig in de boeien geslagen was dat hij verwondingen opliep. ,,En daar kan hij geen klacht over indienen, hoogstens aangifte doen bij justitie. Maar als je in de gevangenis zit, is dat heel gecompliceerd.''

    • Rentsje de Gruyter