`Dialoog heeft geen zin'

De van oorsprong Britse Lucy Nusseibeh woont sinds 1978 in Oost-Jeruzalem. De filosofe staat aan het hoofd van een organisatie die probeert via het onderwijs de principes van geweldloosheid en democratie in de Palestijnse samenleving te verspreiden. Over het leven onder de Israëlische bezetting, de intifada en geweldloos verzet. `Vooroordelen worden voortdurend versterkt door de realiteit.'

Het stijve blauwe mantelpak valt uit de toon bij de rotan meubeltjes, de gaskachels en klapperende luiken, maar Lucy Nusseibeh (51) voelt zich in haar door en door vochtige kantoor in Noord-Jeruzalem uiterst behaaglijk. ,,Wij leven met een pruttelende oorlog die niet iedereen de hele tijd raakt. Ik kan hier uren gezellig zitten praten zonder dat iemand op de deur bonst. Dat is toch geweldig. Zo zie je wat het leven onder de bezetting met je doet. Ieder gevoel voor normaliteit verandert.''

Met een aanstekelijke gedecideerdheid staat Lucy Nusseibeh aan het hoofd van Middle East Nonviolence and Democracy (Mend), een organisatie die probeert via het onderwijs de principes van geweldloosheid en democratie in de Palestijnse samenleving te verspreiden. Ze is een dochter van John Austin, de hoogleraar linguïstische filosofie die tot zijn vroege dood in 1960 aan de Universiteit van Oxford de leerstoel voor morele filosofie bezette. In de oorlog maakte Austin deel uit van de Britse inlichtingendienst en speelde hij een belangrijke rol bij de landing van de geallieerde troepen in Normandië. Bij de weduwe Austin ligt nog een brief van Eisenhower, waarin de president Austin vraagt in een halve bladzijde, en niet meer, een volledig beeld te geven van de vijandelijke posities.

Ook Lucy Austin studeerde filosofie in Oxford. Ze trouwde in 1973 met haar Palestijnse studiegenoot Sari Nusseibeh, woonde in Abu Dhabi en Boston, en vestigde zich in 1978 in Jeruzalem. Haar echtgenoot, president van de Arabische Universiteit in Jeruzalem, werd ruim een jaar geleden door Arafat benoemd tot vertegenwoordiger van de PLO in de omstreden hoofdstad, maar half december werd hij weer afgezet. Dankzij zijn pragmatische standpunten belichaamt hij voor sommige Israeliërs de nieuwe Palestijnse partner. Met het oog op de naderende Israëlische verkiezingen 28 januari doet Nusseibeh op het ogenblik ook dringende oproepen in de Palestijnse media om het geweld te staken, zodat de Israëlische kiezers hun stemmen op het linkse blok durven uitbrengen.

Lucy Nusseibeh doceerde jarenlang aan de Bir Zeit-universiteit in Ramallah op de westelijke Jordaanoever. Maar sinds 1994 wijdt ze zich beroepshalve aan de opbouw van het Palestijnse land. ,,Nee, ik heb geen missie, dat is te sterk uitgedrukt. Ik probeer het leven voor mezelf en voor de mensen om me heen aangenamer te maken. Dat lijkt me een natuurlijke ambitie. De situatie zelf drijft mij daartoe. Het is moeilijk om hier niet betrokken te raken.''

Vanaf uw komst in 1978 leeft u onder Israëlische bezetting. Hoe manifesteerde die zich vierentwintig jaar geleden?

,,Het land was open en dat is nu niet het geval. Maar de Israëliërs waren ook toen zichtbaar en voelbaar aanwezig. Soldaten patrouilleerden, lukraak werden wegversperringen opgeworpen waardoor je nooit wist of je de universiteit zou kunnen bereiken. Soldaten deden invallen in de slaapvertrekken van de studenten en boeken werden geconfisqueerd en weggegooid. Af en toe werd de universiteit gesloten. Je kunt zeggen dat je leefde met onverwachte maar duidelijke storingen. Het werd duidelijk gemaakt wie de baas was.

,,Dat de zaak zou exploderen, was voorspelbaar. De spanning bouwde zich op en leidde tot de intifada van 1987. Een kwestie van toenemende druk en toenemend verzet. Mijn man en ik hebben in die jaren geprobeerd in de oude stad van Jeruzalem een cultureel centrum van de grond te krijgen. Maar Palestijnen waagden zich 's avonds niet meer de straat op en de Israëliërs wilden niet dat dergelijke ondernemingen bloeiden. Zij hebben na twee jaar het centrum gesloten. Dat had niets te maken met onze, onschuldige, activiteiten. Gitaarconcertjes en zo. Het was nogmaals een voorbeeld van de willekeur van de politie.''

Hoe is het leven nu onder de bezetting?

,,Omdat ik in Jeruzalem woon, heb ik zelf niet de ergste gevolgen ondervonden van de Israëlische invallen en van het uitgaansverbod. Desondanks neemt de bezetting het leven meer over dan je zou willen. Je leeft met een sterk besef dat morgen alles weer anders kan zijn. Je leert vindingrijk te zijn en te overleven. Dat is op zichzelf nog niet eens zo gek. Aan de andere kant wordt het leven veel kleiner en ook minder leuk. Je wordt fysiek beperkt door de blokkades. Het is ingewikkeld en tijdrovend om van Jeruzalem naar het nabije Bethlehem of Ramallah te komen, het is onmogelijk om naar de meeste andere plaatsen in bezet gebied te gaan. We zijn ermee opgehouden dat te proberen.''

Tot 1998 was uw werk vooral gericht op nieuwsvoorziening aan diplomaten en aan buitenlandse organisaties. Waarom bent u van koers veranderd?

,,Ik heb in 1994 twee centra geërfd van een Palestijnse activist die op een toeristenvisum in zijn eigen stad woonde en die op een zeker moment door de Israëliërs het land is uitgezet. Het ene centrum was opgericht om het publiek voor te bereiden op de eerste Palestijnse verkiezingen, die in 1996 zijn gehouden. Het andere centrum werkte voor geweldloos verzet. We organiseerden demonstraties, verzamelden informatie en verspreidden persberichten. Dat tweede centrum is in 1997 door de Israeliërs gesloten. Ik heb bij die gelegenheid besloten niet meer verder te gaan met politiek activisme. Binnen de Palestijnse samenleving bestaat zoveel nood dat het me zinvoller leek concrete problemen aan te pakken en zo hetzelfde doel te bereiken: orde en vrede.

,,Ik ben ook gestopt in het dialoogcircuit. Dat heeft geen zin. Integendeel, ik heb gezien hoe standpunten zich juist verharden in een zogenaamde dialoog. Dialoog is niet zo eenvoudig. De veronderstelling dat je na jaren vijandigheid elkaar aardig gaat vinden door te gaan zitten praten, blijkt onjuist. Daarvoor zijn de vooroordelen te sterk, als bij een kind van drie jaar. Vooroordelen worden voortdurend versterkt door de realiteit. Mijn dochter ziet soldaten optreden en is bang. In dat geval kun je alleen nog proberen de schade te beperken. Alleen de dialoog in een professionele context is haalbaar, want dan zijn de deelnemers zich meestal bewust van de verschillen in behoeften.''

Wat is het verschil in behoeften?

,,Palestijnen weten veel over Israëliërs, maar omgekeerd is dat niet het geval. Israëliërs willen alleen samenkomen en een gesprek aangaan om te ontdekken dat Palestijnen gewone mensen zijn. Dat is voldoende, met die geruststelling zijn ze tevredengesteld. Palestijnen kennen die behoefte niet. Ze zijn niet uit op vriendschap, Palestijnen willen dat Israëliërs openlijk steun verlenen en het onrecht erkennen. In de ogen van sommige Palestijnen is het overigens op het ogenblik immoreel om professioneel contact te hebben met Israëliërs.''

Zijn persoonlijke contacten ook immoreel?

,,Nee, voor persoonlijke contacten geldt dat niet. Zelf geloof ik dat met de escalatie van het conflict het gevaar op ontmenselijking groot wordt. Ik denk dat het juist van groot belang is dat tussen Israëliërs en Palestijnen persoonlijke contacten blijven bestaan.''

Slaat de boodschap van geweldloosheid nog wel aan in een samenleving die steeds met Israëlisch geweld wordt geconfronteerd?

,,Ik heb aan de Bir Zeit universiteit de ideeën van Gandhi behandeld en merkte in de loop der jaren een toenemende belangstelling voor niet-gewelddadige manieren van verzet. De eerste intifada had ook een uitgesproken geweldloos karakter. Mensen staakten, weigerden bepaalde belastingen te betalen en sloten hun winkels. Uiteindelijk is het enthousiasme bekoeld, omdat de Israëliërs met institutioneel geweld terugsloegen en omdat de PLO buiten de organisatie van de intifada stond. Als mensen financieel werden gedupeerd, kregen ze geen compensatie.

,,Om succesvol te zijn, moet geweldloos verzet goed worden voorbereid. Je hebt een systeem nodig. In de huidige intifada leek geweldloos verzet een gepasseerd station. Demonstraties lopen te gemakkelijk uit op gewelddadige bijeenkomsten en ze krijgen te weinig publiciteit. Hetzelfde geldt voor stakingen. Als van een staking geen boodschap naar buiten komt, als een staking alleen mensen belet om te werken en om geld te verdienen, dan wordt het doel gemist. Maar de laatste peilingen tonen aan dat 80 procent van de Palestijnen de gewelddadige opstand wil beëindigen. Meer en meer mensen willen weten hoe geweldloos verzet werkt en of we het nu weer kunnen gebruiken. Je kunt trouwens ook zeggen dat het ondergaan van de angst, van de ontberingen en van de vernedering, het leven onder constante spanning en het daarbij toch menselijk blijven ook vormen van geweldloze actie zijn geweest.''

Zijn de kinderen ontvankelijk voor een rationele boodschap over geweldloosheid en democratische bestuursmodellen?

,,Geweld is op veel scholen een ernstig probleem geworden, deels als gevolg van de politieke situatie en deels als voortzetting van een traditie. Geweld is hier een geaccepteerde methode om te disciplineren. Op scholen lopen nog steeds leraren rond met een stok. Wij laten simpelweg zien dat het ook anders kan. Geweldloosheid en democratie komen met ervaring.

,,Op een school die letterlijk in een spanningsveld ligt en waar almaar confrontaties met soldaten zijn, renden de kinderen aanvankelijk halverwege ons programma weg, omdat het tijd was om met stenen te gaan gooien. Na de derde sessie was daar geen sprake meer van. Nu vragen ze zelfs om een uitbreiding van het programma.

,,Daarnaast moedigen we kinderen aan zich op een creatieve manier uit te drukken. Net als de ouders zitten de kinderen hier vast in een slachtofferrol. Ze hebben geen fantasieën meer over later en zien geen perspectief. Ik spreek met jongens en meisjes die alleen nog maar dood willen. Wij proberen ze bewust te maken dat ze wel een toekomst hebben.''

Is dat zo?

,,Ik denk dat als mensen daar niet op hopen, dat er dan zeker geen toekomst gloort. Ja, het moet zo zijn, de kwestie is alleen de toekomst iets sneller dichterbij te brengen. Ik weiger pessimistisch te zijn.''

Voelt u zich persoonlijk onveilig onder de bezetting?

,,Ik ben alleen bang voor kolonisten. Een keer ben ik beschoten door kolonisten, toen ik met een groepje buitenlandse gasten vanaf een heuveltop naar nederzettingen in aanbouw stond te kijken. En in West-Jeruzalem ben ik door een Israëlische vrouw aangevallen. Ik had vergeten mijn kaffiya (Palestijnse shawl) van het dashboard weg te nemen. Kennelijk vond ze het niet prettig dat ik mijn auto achter de hare parkeerde.

,,In het algemeen ben ik niet bang, maar ik ben me heel goed bewust van mijn geprivilegieerde status. Ik ben geen Palestijn. Ik heb een Engels paspoort en een Engelse overheid die achter me staat. Dat maakt een enorm verschil. Ik heb niet het gevoel dat ik totaal afhankelijk ben van de genade van een achttienjarige Israëlische soldaat.''

En uw kinderen?

,,Ja, mijn kinderen voelen zich wel afhankelijk. Mijn 9-jarige dochter durfde maandenlang niet meer het huis uit zonder een boek onder haar arm. Ze was bang gearresteerd te worden en in de gevangenis te belanden. Dan had ze tenminste nog een boek bij zich om te lezen.''

Is dan niet het moment gekomen om over verhuizen na te denken?

,,Nee, ik was bezorgd, maar weggaan kwam niet in me op. Ik wilde haar helpen en haar weerbaarder maken. Intussen heeft ze overigens dat boek niet meer nodig. Ze ziet haar angst onder ogen. Kinderen worden hier jonger volwassen. Hoewel het niet goed is dat ze met angst opgroeien, hoop ik toch dat de ervaring ze helpt zich bewust te worden van de eerste levensbehoeften van mensen. Ik denk ook niet dat het zo eenvoudig is het land te verlaten. Mensen hebben de eigenschap wortels te ontwikkelen. Mijn kinderen hebben sterk het gevoel dat ze hier thuis zijn. Ik had verwacht dat ze meer verscheurd zouden zijn en het aantrekkelijk zouden vinden om in het buitenland te wonen en te werken, maar dat is niet zo. Je moet ook niet vergeten dat ze hier veel hebben meegemaakt. Alle vier hebben ze vrienden die in het huidige conflict zijn gedood.

Ik heb hier ook wortels gekregen. Ik ben gelukkig met het feit dat ik woon in een kleine en stabiele gemeenschap met oude tradities. Daar komt nog bij dat ik het zelfs prettig vind te leven in een situatie waarin beslissingen die je neemt een moreel gewicht hebben. En ik wil graag in de wereld staan.''

Heeft dat verlangen met uw geprivilegieerde achtergrond te maken?

,,Ik weet niet of het opgroeien in zo'n beperkt en uitzonderlijk milieu als een privilege moet worden beschouwd. Oxford is een gesloten wereld en filosofen vormen daarbinnen een elite. Je wordt verwacht volgens de geldende normen te leven. Dat is prima, als je deel wilt uitmaken van de gemeenschap. Maar heb je daar geen zin in, dan blijf je met veel vragen zitten.''

Ondanks hun wortels verlaten zowel aan Israëlische als aan Palestijnse kant veel mensen het schip als ze daartoe de gelegenheid hebben.

,,Oh, als ik in Israël woonde, zou ik ook vertrekken. Het idee dat mijn drie zonen in het leger zouden moeten dienen. Het Israëlische leger is het probleem in die samenleving. Het is niet een defensief leger.

,,Dien je in dat leger, dan steun je een immorele situatie. Ik heb veel respect voor Israëlische dienstweigeraars. Om te weigeren, moet je overtuigd en offervaardig zijn.''

Voelde u zich ook niet afhankelijk, toen Israëlische soldaten tijdens de Golfoorlog het huis omsingelden en uw man arresteerden op verdenking van spionage voor Irak?

,,Ik denk dat ik in een shock ben geraakt. Ik heb drie dagen alleen maar getrild. De meeste tijd van die drie maanden dat Sari in de gevangenis zat, heb ik geprobeerd zoveel mogelijk internationale steun te krijgen voor zijn vrijlating. Ja, het was een angstige periode, maar niet zozeer doordat hij was gevangengenomen, want dat is gebruikelijk als je politiek actief bent. Het angstige was dat hij in een gevangenis vlakbij Tel Aviv zat en we middenin de Golfoorlog waren. Het was onduidelijk of de oorlog zou escaleren of niet.''

Sommige Israëliërs denken dat uw man zijn leven waagt vanwege zijn politieke stellingname. Hij pleit voor het afzien van het recht op terugkeer van Palestijnen in ruil voor een eigen Palestijnse staat binnen de grenzen van 1967. Is deze zorg gerechtvaardigd, of is het een voorbeeld van de Israëlische demonisering van de Palestijnen?

,,Mijn man doet zijn best zijn standpunten te verhelderen. Hij is in vluchtelingenkampen op bezoek geweest, om uit te leggen wat hij bedoelt. Als we twee landen hebben voor twee volken, dan kun je niet verwachten dat Palestijnen naar het land van dat andere volk mogen terugkeren. Palestijnse vluchtelingen zullen in Palestina onderdak moeten vinden. Het kost sommige mensen moeite die logica te begrijpen. Maar ik geloof dat mijn man wordt gerespecteerd.''

U introduceert democratische modellen in het onderwijs. Slaan die modellen aan in een samenleving waarvan de overheid nou niet het toonbeeld van democratie kan worden genoemd?

,,Het is duidelijk dat er veel ruimte is voor verbetering. Ik denk aan de mate van medezeggenschap, de mate van rekenschap en verantwoording, en de mate van efficiency. Ik vind ook dat de beschuldigingen van corruptie heel ernstig moeten worden genomen. Verder is het de hoogste tijd voor nieuwe verkiezingen en die worden eind januari hopelijk ook gehouden. Het mandaat van de huidige overheid is bijna vier jaar geleden afgelopen.

,,Maar de omstandigheden waaronder de Palestijnse autoriteiten moeten functioneren, zijn uiterst moeilijk. Als gevolg van de bezetting is het land totaal gefragmenteerd en de economie geruïneerd. In zo'n situatie is geen enkele overheid in staat instituties op te bouwen.

,,Ik denk in ieder geval dat het onzin is te zeggen dat de democratie in het Midden-Oosten geen kans heeft. Eerder onder de bezetting, toen niemand direct verantwoordelijk was, functioneerde de samenleving vanzelf op een democratische manier. De criminaliteit was minimaal en tal van zelfhulporganisaties kwamen van de grond. Dat was een hoopgevende ervaring. Ik ben er zeker van dat, als de externe complicaties uit de weg worden geruimd en als een rechtvaardige oplossing voor het probleem wordt gevonden, de Palestijnen in staat zijn een democratische Palestijnse staat op te bouwen.''

    • Leontine Veerman