Weg met de scenario's

Nog een paar dagen en de meeste analyses naar aanleiding van de `gebeurtenissen van 15 mei' kunnen de prullenbak in. De boze kiezer van toen waar denkend Nederland tot voor kort nog volop mee bezig was, is weer `gewoon' de à la carte kiezer geworden. Wouter Bos heet thans het product dat uit de schappen vliegt. En opnieuw kan de Tweede Kamer zich opmaken voor een gigantische stoelendans. Wat bedoelt de kiezer dit keer nu weer te zeggen?

Prachtige beelden waren deze week te zien vanuit een koffiehuis in het Haagse Laakkwartier. Wouter de deemoedige temidden van de weggelopen aanhang van vorig jaar. Of hij nog van plan was `die Melkert' terug te halen. ,,Nee'', zei Bos ,,die zat met een goede baan in Washington''. Dan was het goed, constateerde zijn criticaster. Vervolgens stelde Bos een tegenvraag: als hij een miljard euro te besteden had, waar zou dat geld dan naar toe moeten? Naar het onderwijs en naar de zorg, vond het koffiehuis. Kortom, naar die zaken waar uitgerekend Melkert zich op weg naar de verkiezingen zo druk over had gemaakt. Kortom, het lag acht maanden geleden niet aan het programma maar de presentatie.

In Melkert was voor de buitenwereld al het onsympathieke van de politiek verenigd. Sluw, machtsbelust en ijskoud. Daar kon geen enkel programma, hoe sociaal dan ook, tegenop. Wouter Bos heeft die boodschap prima begrepen. In zijn presentatie is hij het tegendeel van sluw, allergisch voor macht en een grote aaibaarheidsfactor uitstralend. En het werkt. Voorzien van de nieuwe verpakking blijken de kiezers bereid de PvdA een heleboel te vergeven.

Met als gevolg dat de PvdA, die zich mentaal al had voorbereid op een verder verblijf in de oppositie, wellicht toch volop aan het formatiespel moet meedoen. Dat was toch niet wat CDA en VVD voor ogen hadden toen zij enkele maanden geleden hun kabinet opbliezen. De kabinetscrisis was bedoeld om Balkenende een nieuwe start te kunnen laten maken, maar dan zonder de politieke strompelaars van de LPF. Jammer alleen dat de kiezer dit scenario vooralsnog niet wenst te volgen. CDA en VVD hebben dit voor een belangrijk deel aan zichzelf te wijten. Ze hadden all out voor hun regeerakkoord moeten gaan. Maar dat is niet gebeurd.

Arme VVD-leider Gerrit Zalm. Hij wilde graag zonder de LPF met het CDA verder. Inmiddels is het politieke landschap zodanig veranderd dat de beste garantie om na de verkiezingen een kabinet met de VVD te krijgen een stem op het CDA is. Nog geen twee geleden hanteerde Zalm de one liner dat wie op de VVD stemde, het CDA er gratis bij kreeg. Dat kan hij nu beter maar niet meer zeggen. Want de VVD heeft er alle belang bij dat de kiezers aanstaande woensdag niet op Zalm maar massaal op het CDA gaan stemmen. Alleen met het CDA als grootste partij bestaat er immers uitzicht op een voortzetting van het vorig jaar met medewerking van de LPF begonnen verstandshuwelijk tussen liberalen en christen-democraten. Komt de PvdA als grootste partij uit de verkiezingen tevoorschijn dan is het afgelopen met de samenwerking tussen CDA en VVD. Tenzij beide partijen desondanks een meerderheid weten te behalen, maar dat lijkt een illusie in een situatie waarbij de PvdA de grootste is geworden.

Zodoende zit de VVD dus momenteel in een onmogelijke klempositie. Terwijl de electorale visgronden voor de partij zich traditioneel in de buurt van het CDA bevinden kan juist daar niet al te veel gehengeld worden, omdat een CDA dat door de VVD wordt leeggegeten de PvdA alle gelegenheid biedt als grootste partij te eindigen. En dan staat er nog niet eens een beloning tegenover die bescheidenheid van de liberalen. Hoe groter het CDA, hoe kleiner de VVD en vice versa luidt één van de weinig nog resterende wetten van de kiezersmarkt. De VVD zal straks ook nog genadebrood van het aanzienlijke grotere CDA moeten eten, mocht het tot een voortzetting van de samenwerking komen. Het afgelopen zomer gesloten regeerakkoord tussen CDA, VVD en LPF kon Gerrit Zalm nog trots als `zijn' akkoord presenteren. Maar het CDA heeft nu al laten weten enkele van de `leuke dingen voor rechtse mensen' uit dat akkoord ter discussie te willen stellen: de beloofde afschaffing van de onroerendzaakbelasting, de beloofde teruggave van het kwartje van Kok en de marginalisering van ontwikkelingssamenwerking.

Kortom, het zijn sombere tijden en sombere vooruitzichten voor de VVD. En dan te bedenken dat een jaar geleden nog serieus rekening werd gehouden met de mogelijkheid dat de VVD de grootste partij van het land zou kunnen worden, waarmee voor het eerst sinds de invoering van het algemeen kiesrecht in 1917 uitzicht bestond op een liberale premier.

Ergens is het grondig misgegaan met de VVD. Dat bleek al bij de verkiezingen van vorig jaar mei waarbij de liberalen veertien van de 38 zetels verloren. Een recordverlies dat overigens weinig afdeed aan de bijna altijd aanwezige opgewektheid in de partij. De VVD kon immers twee maanden later opnieuw toetreden tot de regering. Daarmee hield het denken over de nederlaag ook onmiddellijk op. De partijleiding beperkte zich tot enkele cosmetische ingrepen om de doorstroming op de kandidatenlijst te bevorderen. Maar de wezenlijke vraag waarom de partij ondanks de liberale revolutie van de jaren negentig de boot zo heeft weten te missen werd niet gesteld. Nog altijd heeft de VVD weinig op met inhoudelijk debat. Nu is dat in deze politieke turbotijden wellicht ook een hachelijke onderneming, maar Bolkestein heeft bewezen dat de VVD zeer gebaat kan zijn bij een duidelijke inhoudelijke positionering. Daar heeft het de afgelopen jaren aan ontbroken.

De VVD heeft net iets te gemakkelijk de overstap van PvdA naar CDA gemaakt. De wijze waarop de VVD thans afstand neemt van acht jaar paars waar de partij volledig medeverantwoordelijk was heeft iets potsierlijks. Nieuwe inzichten mogen, maar zoals de VVD nu het eigen recente verleden probeert weg te retoucheren is onwaarachtig. En ook dat ziet de kiezer.

    • Mark Kranenburg