Sheherazade in Texas

,,Geen land tart zo de verbeelding als Amerika', zei Annie Proulx naar aanleiding van haar vorige roman Accordion Crimes (1996), waarin een kleine groene accordeon in handen komt van steeds een andere groep immigranten – van Sicilianen in New Orleans en Polen in Chicago tot Mexicanen in Texas en Cajuns in Louisiana. Proulx is bezeten van het Amerikaanse landschap en verplaatst zich in ieder nieuw boek naar een andere streek: het wilde noordwesten in haar romandebuut Postcards (1991), het barre Newfoundland in haar succesrijkste roman The Shipping News (1993), haar godverlaten thuisstaat Wyoming in de verhalenbundel Close Range (1998). ,,Waar ik woon, zie ik verhalen om me heen' zei ze zeven jaar geleden.

Voor haar vierde roman verhuisde de 67-jarige Proulx een tijdje naar het noorden van Texas, naar het gebied tussen de weg naar Amarillo en de van Karl May bekende Llano Estacado dat ook wel bekend staat als de `Texas Panhandle'. In dit vlakke, droge land met een trotse boerenbevolking en een eigen cowboycultuur komt de hoofdpersoon van That Old Ace in the Hole terecht wanneer hij voor een multinationale vleesfabriek op zoek gaat naar locaties voor grootschalige varkensfokkerijen. De 25-jarige Bob Dollar is een typische Proulx-held: gedeukt door het leven, praktisch alleen op de wereld, en even naïef als sociaal. Net als Quoyle in The Shipping News wordt hij langzamerhand opgenomen in het maatschappelijk leven van zijn tijdelijke verblijfplaats, en eindigt hij als een geslaagde immigrant.

Bobs uitvalsbasis in de Panhandle is een huurbarak bij het (fictieve) stadje Woolybucket, waar hij wegwijs wordt gemaakt door zijn excentrieke hospita: een verzamelaar van giftige spinnen en lokale verhalen uit het verleden, die ze – als een `verlopen Sheherazade uit de Panhandle' – bij voorkeur half afmaakt. Via haar, maar soms ook met behulp van een alwetende verteller, boekstaaft Proulx de geschiedenis van de settlers in de Panhandle: de horlogemakerszoon `Pioneer Fronk' bijvoorbeeld, die droomt van een bestaan als hereboer maar bijna geveld wordt door diarree; of de Kampense windmolenreparateur Habakuk van Melkebeek, die een poot uitgedraaid wordt wanneer er olie op zijn land wordt gevonden, en die bij wijze van wraak zo hard werkt en machineert dat hij aan het eind van zijn leven de oliemaatschappij vijandig kan overnemen.

Christenen

`Bob Dollar ontdekte dat het terrein misschien gelijkmatig en plat was, maar het karakter van de mensen niet,' merkt de verteller van That Old Ace in the Hole op. Geen wonder dat Bob moeite heeft om de koppige bewoners van Woolybucket en omgeving rijp te maken voor verkoop van hun landerijen, zelfs al houdt hij wijselijk zijn werkelijke opdrachtgever geheim. `TRESPASSERS WILL BE SHOT SURVIVORS WILL BE PROSECUTED' meldt een bordje op een hek dat hij passeert. En van een oude boer horen we het credo van de Panhandle: `Wij geboren Texanen jammeren en zeuren niet over wind en stof en hard werk – we slaan ons er gewoon doorheen. [...] Wij bidden en proberen hier voor eeuwig te blijven. Wij zijn christenen. We zijn aan de Panhandle gebonden als in een huwelijk. [...] Dit is paarden- en koeienland, en elke dollar die je eruit kan persen, bij God, die heb je verdiend.'

Het wordt Bob al snel duidelijk dat de oude Texaanse way of life, met zijn borduurkransjes en prikkeldraadfestivals, in een rap tempo verdwijnt; en ook dat het juist de grootschalige veeteelt is die de banen doet verdwijnen, de jongeren verhuizen en de prairie doet stinken. De lezer weet dan eigenlijk al hoe het verhaal gaat aflopen: Bob komt tot inkeer, geeft zijn baan op en blijft in Woolybucket. Het stadje is dan inmiddels nóg leefbaarder geworden, omdat een milieu- en traditiebewuste weldoener (de Ace uit de titel) de reeds bestaande varkensfokkerijen heeft opgekocht en ontmanteld. Opdat de besloten prairiegemeenschap rondom de Canadian River ongestoord zal blijven bestaan – althans totdat de laatste ouwe cowboy vervaagd is.

Al lang voordat Proulx aan komt zetten met deze opgelegde ecologische moraal, begin je als lezer te beseffen dat That Old Ace in the Hole een matig geslaagde roman is. Aan de stijl ligt dat niet – die is als vanouds beeldrijk en laconiek, zij het minder origineel staccato dan in The Shipping News. Ook Proulx' beheersing van de dialoogvorm en de verschillende dialecten van Texas, Oklahoma en Colorado is virtuoos; het zal de Nederlandse vertaalster nog heel wat moeite kosten om daar geschikte equivalenten voor te vinden. En hoewel That Old Ace in the Hole minder (tragi)komisch is dan de verhalen in Close Range, moest ik grinniken bij de terloopse beschrijving van Texaanse tijdpasseringen als travestie-avonden (`crossdressing cattlemen') en het maken van bijbelse lapjesdekens waarop Adam te zien is met een cowboyhoed voor zijn kruis. Proulx' humor doet af en toe denken aan die van de filmende gebroeders Coen in hun slapstickachtige evocatie van het Amerikaanse Zuiden, O Brother Where Art Thou?

Het probleem van That Old Ace in the Hole is het gebrek aan spanning. ,,Ik laat me niet inpakken door mijn personages', heeft Proulx eens gezegd; en: ,,ik ben geen romancier die arsenicum proeft als zijn hoofdpersoon zelfmoord pleegt; mijn personages zijn er om het verhaal voort te stuwen.' Ook Bob Dollar is in de eerste plaats een kapstok voor de anekdotes en de verhalen die verbonden zijn met de mensen en plaatsen die hij tegenkomt; zijn lot, zijn Bildung in de vlakte, is niet interessant genoeg om de aandacht vast te houden. En dan zijn 360 dikbedrukte bladzijden er heel wat te veel, zelfs al krijgt het langzaam voortslepende verhaal door middel van een aantal absurde plotwendingen aan het slot nog meer vaart dan menigeen lief zal zijn.

Vetzuchtig

Wat in de herinnering overblijft, is een aantal mooie korte verhalen die goed beschouwd op zichzelf staan, of ze nu gaan over knoestige pioniers of de gevolgen van uitvindingen als prikkeldraad of mobiele telefonie voor het leven in de prairie. Het korte verhaal is Proulx' fort, al schreef ze met The Shipping News een roman die de toets der kritiek glansrijk doorstond. Haar beste werk is de bundel Close Range, en wie goed kijkt naar de `romans' Postcards en Accordion Crimes, ziet dat die eigenlijk ook bestaan uit goed aan elkaar geschreven losse verhalen. In plaats van een vetzuchtig allegaartje als That Old Ace in the Hole had ik liever een bescheiden bundel onder de titel Panhandle Stories gezien.

In één ding betoont Proulx zich een ware meester, en dat is wat in de culturele antropologie `thick description' heet: het nauwgezet en zonder vooroordelen beschrijven van een vreemde cultuur. Ik geloof werkelijk dat je na het lezen van That Old Ace in the Hole een goed beeld hebt van de Panhandle en zijn bewoners. Maar een roman moet meer zijn dan een reisboek, en uiteindelijk kan ik het alleen maar eens zijn met het antwoord dat Bob Dollar van zijn baas krijgt op een van zijn gedetailleerde brieven over zijn ervaringen in Woolybucket: `We betalen je niet voor een sociologische analyse van de Panhandle.'

Annie Proulx: That Old Ace in the Hole. Scribner, 362 blz. 18,95. De Nederlandse vertaling, `De laatste troef', verschijnt in augustus.