Exit het schoolbord

Om je op de hoogte te stellen van wat er in de cultuur gebeurt, en gaat gebeuren, moet je het economische nieuws lezen. Deze marxistisch getinte stelling werd gelanceerd omstreeks het begin van de jaren negentig, toen al het nieuwe zich verenigde en in een eigentijdse Zondvloed de aarde overspoelde. ICT, het wereldwijde web, e-mail, internet, gsm, sms, dvd, gigabyte, ik hoef u niets te vertellen. De enige moeilijkheid was, en is, dat de verzamelde scheppende denkkracht van de mensheid niet toereikend is om van al dit nieuwe gereedschap het beste gebruik te maken, dat wil zeggen telkens weer van verse content te voorzien. Inhoud werd het nieuwe schaarse goed. Vandaar dat u iedere dag met zoveel onzin wordt lastiggevallen. Vandaar ook dat content die de naam verdient, goud waard is.

De technische vernieuwing laat zich door niets belemmeren. Afgelopen woensdag meldde The New York Times niet op de culturele pagina's maar in de Business Section dat de dagen van het oude schoolbord geteld zijn. Het beste wat je ervoor in de plaats kunt kopen is de Digital Wall Display, waarop de meester via zijn computer digitaal kan schrijven, alles kan laten bewegen, kaarten, statistieken, plaatjes, en het geheel naar overal ter wereld kan verzenden. Kost nu nog 13.000 dollar, maar dat wordt snel minder. Dan zijn er witte schoolborden, de Intelligent Whiteboards, waarop binnen beperkter grenzen ook nog van alles en nog wat getoverd kan worden. Voor 1.600 tot 3.000 dollar. En schoolborden, ook wit, die door de leerlingen op hun laptop kunnen worden aangesloten, zodat ze voor hun neus zien wat er op het grote bord wordt geschreven.

Dit is niet meer dan een korte, gebrekkige samenvatting. Het gaat niet om de nieuwste technische hyperfoefjes, maar om de principiële overgang van wit krijt op zwart bewerkt hout naar het beeldscherm. Het schoolbord op zichzelf is, met het krijt, eeuwenlang het verticale platform geweest waar alle geletterdheid begon. Het klaslokaal, met de kinderen in de bank, het schoolbord en daarvoor de meester, is niet zomaar een ruimte, maar de concertzaal van de opvoeding, waar de meester – de juffrouw of de meneer – de dirigent van de eerste wetenschap is. Het leren van het A B C, spelling en grammatica, vervoegingen, vreemde woorden, het gaat allemaal gepaard met de muziek van het krijt op het bord. Het leren begint in witte lijnen op het doffe zwart. En dan, aan het einde van de les, maakte het braafste meisje of jongetje zich vrijwillig verdienstelijk, door het bord schoon te vegen. Een brede trage lawine van krijtdeeltjes zakte in het krijtbakje.

Schoolborden vind je door de hele literatuur, bij Van Alphen, Multatuli, Ligthart en Scheepstra en Theo Thijssen. Schoolborden die in een uitvouwbare triptiek aan de wand van de klas hangen, waren, en zijn misschien nog de ruimte waar het kinderverzet zijn hoogtepunt bereikte: als meneer of de juffrouw aan het begin van de les het bord tot zijn volle breedte uitklapte, en daar stond dan het woord geschreven, eventueel geïllustreerd.

In de eeuwen van schoolbord en krijt is de geletterdheid op die manier, omgeven door duizend onvergetelijkheden begonnen, en zo zijn ook triomfen van de wetenschap zichtbaar geworden. Albert Einstein voor het schoolbord waarop hij zijn E=MC heeft geschreven; Julius Oppenheimer, idem, terwijl hij zijn formule voor de waterstofbom toont.

Toen hebben we, na mijn schooltijd, de flipover gekregen en de borden waarop met viltstift moet worden geschreven. Een tussenfase, als het gaslicht in Londen, en de elektronische schrijfmachine. En nu dus het digitale, binnenkort gemondialiseerde schoolbord. Er valt niet tegen te vechten, en ik zal ook niet zo gek zijn om dat te proberen. Vast en zeker heeft het veel voordelen, net als de laptop boven de kroontjespen en de schrijfmachine – en mijn laptop zou ik, letterlijk, voor geen goud willen missen.

Dit alles neemt niet weg dat het hele complex van het eerste leren wordt vervangen, waarbij er natuurlijk iets verloren gaat. Op het schoolbord wordt het met de hand schrijven gedemonstreerd. Het is zo'n wonder waar we aan gewend zijn. De letters worden uit de hand geboren. (Een ander wonder niet te na gesproken, dat waarbij de letters na een tik op een toets op papier of scherm verschijnen).

Zo ver was ik met mijn gedachten over het schoolbord, toen me plotseling het verhaal over koning Belssasar te binnen schoot. Hij heeft een geweldig bacchanaal aangericht, met al zijn vrouwen en zijn bijvrouwen, er wordt gezopen bij het leven, als plotseling voor hem aan de muur `de vingers van een mensenhand verschijnen'. Die schrijven in vurige letters: Mene mene tekel ufarsin. Hij begrijpt het niet, laat Daniël halen. Die vertaalt: `God heeft de dagen van uw koningschap geteld en er een eind aan gemaakt. Gij zijt gewogen en te licht bevonden.'

Denk ik weer eens aan Belssasar en Daniël (lees die geschiedenis, prachtig proza, eerste klas content) dan denk ik aan het schoolbord.

    • H.J.A. Hofland