Echter dan het leven zelf

Op het International Film Festival in Rotterdam, dat woensdag van start gaat, draait het vooral om waargebeurde verhalen. Aleksandr Sokoerov en Abbas Kiarostami doen in hun nieuwe films net alsof ze de werkelijkheid weergeven. Ze zien af van veel dingen die film doorgaans tot film maken.

In 1985 werd er een boek van de Deense schrijfster Isak Dinesen verfilmd door Sydney Pollack. Het boek en de film heten Out of Africa. Out of Africa was een verslag van Dinesens verblijf in Afrika; het was ook een roman. De film was volgens velen meer fictie dan feit. Het was een romantische film, waarin Afrika verbeeld was als een soort Disneyland. Toch bevatte de film ook feiten, al was het maar dat Meryl Streep en leeuwen dezelfde kleur haar hebben.

In 1966 was er al eens een kort verhaal van Dinesen verfilmd. Het heet The Immortal Story en het werd geregisseerd door Orson Welles. Het is een gek verhaal en een gekke film, zo gek dat je het er koud van krijgt; dat het doet blozen. Kippenvel. Het onsterfelijke verhaal wekt de indruk dat een oud probleem voorgoed opgelost gaat worden. Het verhaal is kort, de film duurt niet lang, maar voor zo lang als ze duren wil je zenuwachtig dat ze snel afgelopen zijn. Zal het einde zo goed zijn als het begin; zal het probleem werkelijk opgelost worden?

Het onsterfelijke verhaal gaat over feit en fictie, over verhalen en over de werkelijkheid. Een theehandelaar in China is aan het eind van zijn leven gekomen. Als jongeman heeft hij aan boord van het schip dat hem naar China bracht een verhaal gehoord. Dat verhaal ging over een matroos die door een rijk man werd uitgenodigd om zijn vrouw zwanger te maken. De theehandelaar wil dat het verhaal ophoudt een verhaal te zijn. Hij gaat ervoor zorgen dat het echt gebeurt.

Op het International Film Festival Rotterdam, dat op 22 januari begint, draait Russian Ark van de Russische regisseur Aleksandr Sokoerov. Dat klinkt gewoner dan het is. Russian Ark is een sensatie. Geen kippenvel. Boterhuid. Het is alsof die stof je lichaam omgeeft, zo vloeiend is de film. Alles stroomt. Ook in deze film gebeurt iets dat je net echt zou kunnen noemen. Het verleden komt tot leven. Sokoerov laat een negentiende-eeuwse Franse aristocraat dwalen door de zalen van de Hermitage in Sint Petersburg en de aanwezigheid van de geschiedenis die iedereen op zo'n historische plek voelt, wordt opeens zichtbaar. De Hermitage, nu een van de grootste en rijkste musea ter wereld, was vroeger een van de grootste en rijkste paleizen ter wereld.

Witte jurkjes

In Russian Ark zien we onder meer Catherina de Grote een toneelstuk repeteren, de kinderen Romanov in witte jurkjes door de zalen dwalen, Tolstojaanse dames dansen op het laatste bal dat in het paleis gegeven is. Je zou Russian Ark een compensatie kunnen noemen voor het menselijke gebrek aan verbeelding. Sokoerov, en wij allemaal, had aan zijn geestesoog niet genoeg. Sokoerov doet in Russian Ark eigenlijk wat de beoefenaars van `levende geschiedenis' doen in het Archeon.

Lezen over gladiatoren en schilderijen zien uit de Middeleeuwen is niet genoeg. We willen het zien, en we willen het zien bewegen. Het archeologisch themapark is een instituut waar veel mensen lacherig over doen. Waarschijnlijk komt dat omdat de illusie er niet sterk genoeg is. Het Archeon is te veel van bordkarton. Sokoerov staat in hoger aanzien, niet omdat zijn beweegredenen nu zoveel anders zijn, maar omdat hij het beter kan. Op film verliest zo'n streven iets van zijn amateurisme. Het ziet er veel echter uit. De illusie is realistischer.

Tegelijkertijd houdt Sokoerov meer afstand. Ik was eens met een Rus in het openluchtmuseum in Enkhuizen. ,,Zo'', zei een oude vrouw die net deed alsof ze daar in een vissershuisje woonde. ,,Komt u uit Leningrad?'' Ze was schattig geschokt door haar eigen fout, alsof dat ene woord de hele illusie in duigen liet vallen. Zoiets zou in Russian Ark niet kunnen gebeuren. Sokoerov zorgt ervoor dat de Franse diplomaat nauwelijks met de historische figuren in het Winterpaleis in gesprek raakt. Steeds wordt hij door obers en andere bedienden weggestuurd. Het resultaat van deze weigeringen is voor de kijker de heerlijke sensatie dat hij iets ziet dat hij niet mag zien. Het verleden blijft verboden terrein, ook Sokoerov vangt er maar een glimp van op. Zo wordt Russian Ark niet alleen serieuzer dan het Archeon, maar ook dan de gewone kostuumfilm die ons regelrecht naar het verleden transporteert en ons rustig bij de Romanovs aan tafel laat zitten. Geef het zout eens aan.

Sokoerov heeft voor Russian Ark afgezien van veel van wat film doorgaans tot film maakt. Hij heeft de film bijvoorbeeld niet gemonteerd. Russian Ark is opgenomen in één take van ongeveer anderhalf uur, de gewoon geworden lengte van een speelfilm. De film, die zich in heel veel verschillende tijden afspeelt, is opgenomen in real time. Er is niets verdicht, er wordt niets overgeslagen. De eenheid van plaats heeft zo toch gezelschap gekregen van de eenheid van tijd.

In de filmgeschiedenis is de film in één take lang een soort heilige graal geweest. Hitchcock deed in 1948 een bekende poging met Rope, maar hij moest smokkelen, want op celluloid kon en kan je nu eenmaal niet anderhalf uur in één keer opnemen. Sokoerov kon dat wel, want hij werkte met een digitale camera. Nog steeds waren de logistieke problemen van de opname groot, maar onmogelijk is het niet meer. Het respect voor het oplossen van het probleem is daardoor minder groot; de techniek heeft de heilige graal ontheiligd. Volgens Sokoerov zelf was de techniek ook niet zo belangrijk, al kan zijn producent het niet laten te vertellen dat Russian Ark zelfs geavanceerder is dan George Lucas' nieuwste Star-Warsfilm Attack of the Clones. Belangrijker vond Sokoerov het idee dat de film een ademtocht is. Hij is, wat de tijd betreft, als het leven zelf. Die ademtocht, dat stromen, dat onderbroken aldoor maar door maakt de film – met als hoogtepunt de slotscène, het bal waarop honderden mensen gestructureerd door elkaar wervelen – toch weer tot iets anders. Het is net een droom.

Orson Welles beweerde dat hij het verhaal over de matroos al kende voor hij het verhaal van Dinesen las. Hij had het aan boord van een vrachtschip gehoord; een matroos had het hem verteld alsof het hemzelf overkomen was. Deze anekdote doet Welles nog meer op de hoofdpersoon van Dinesens verhaal lijken. Die hoofdpersoon, Mr. Clay, is theehandelaar. Welles is regisseur. Collega regisseur Peter Bogdanovich vroeg Welles eens naar de mogelijke parallellen tussen deze theehandelaar en een regisseur.

PB: ,,Iemand merkte op dat het idee van `Immortal Story' betrekking had op het algemene idee dat een regisseur dingen echt laat gebeuren. Zit daar iets in? Is dat wat u interesseert?''

OW: ,,Nee.''

Misschien vond Welles de vergelijking te veel voor de hand liggen om ermee in te stemmen. Als Bogdanovich het nog eens vraagt, gaat Welles instemming uit de weg met een antwoord dat nog meer voor de hand ligt.

PB: ,,Omdat een regisseur eigenlijk doet wat Charlie Clay in de film doet.''

OW: ,,Nee, hij probeerde God te zijn, geen regisseur.''

Goden, daar zijn regisseurs wel vaker mee vergeleken. En oh, wat moet het ook een machtig gevoel geven om een werkelijkheid gestalte te geven, al is het dan niet de werkelijkheid, het is toch maar een werkelijkheid. Disneyland. Disneyland! Vooral voor scenarioschrijvers moet het een triomf zijn. Wat zij bedacht hebben, bestaat opeens, al is het maar op een doek, of maar voor even. Meryl Streeps haar werd voor Out of Africa bruin geverfd.

Nare man

Mr. Clay is een nare man. Hij wil dat het matrozensprookje werkelijkheid wordt omdat hij niet van sprookjes houdt. ,,Ik houd niet van voorspiegelingen, ik houd niet van voorspellingen'', laat Dinesen hem zeggen. ,,Het is onzinnig en immoreel, zich met denkbeeldige feiten bezig te houden. Ik houd van feiten. Ik zal dit staaltje van doen alsof veranderen in een voldongen feit.''

De vergelijking tussen een regisseur en Mr. Clay gaat alleen op als je ervan uitgaat dat film een andere relatie heeft met de werkelijkheid dan andere kunsten. Veel theoretici geloven dat. De essentie van film zou, het is vaak beweerd, documentair zijn. Film bootst niet na, film geeft weer. In de woorden van Sokoerovs grote voorbeeld Andrej Tarkovski is film time, printed in its factual form and manifestations. Volgens Tarkovksi kan men zich gemakkelijk een film voorstellen zonder acteurs, muziek, decor of montage, maar is het onmogelijk een film te bedenken zonder het gevoel dat er tijd verstrijkt.

Tarkovski's ideeën komen voor een deel voort uit de wens film af te zetten tegen andere kunsten. Een eigen definitie van de filmkunst, ook dat is in de cinema lang een heilige graal geweest. Zonder eigen definitie kan de film zelfs geen kunst zijn, meende Tarkovski. Vooral van de literatuur en het theater moest de film zich onderscheiden om zo een eigen plaats te veroveren.

Zulk gezoek naar definities en essenties kan op de argeloze kijker nogal belachelijk overkomen. Wat kan het schelen of de ene film meer tot de essentie behoort dan de andere of beter bij de definitie past als je naar Attack of the Clones of The Immortal Story of Russian Ark zit te kijken? Soms blijft dat gezoek ook belachelijk als je er over nadenkt. Heeft film wel een essentie? Volgens de filosoof Daniel C. Dennett is het denken in essenties een erfenis van Aristoteles die doorgedrongen is tot het denken van vrijwel iedereen: `van kardinalen tot scheikundigen tot visventers'. En van filmtheoretici.

Het is behoorlijk bevrijdend om die mogelijkheid eens te ontkennen. Film heeft helemaal geen essentie. Film vloeit. Joepie. Weg met al dat gezeur over definities, over puurheid, zuiverheid, over wat wel kan en niet mag. Toch heb je aan die bevrijding ook weer weinig als je in de bioscoop zit. Zalm is lekkerder als hij zeldzaam is. Russian Ark is beter als je weet dat er nog nooit zo'n lange film van een take is gemaakt.

Gezien deze voorgeschiedenis is het minder vreemd dat het Rotterdamse festival, toch een festival dat vooral aan de speelfilm en andere fictie is gewijd, dit jaar in zijn hart documentaires programmeert. Het belangrijkste themaprogramma van Rotterdam heet [based upon] True Stories. De basis vormt, schrijft programmeur Gertjan Zuilhof in de catalogus, ,,een nieuwe of hernieuwde fascinatie voor het bewegende documentaire beeld.'' In dit programma is veel werk te zien van filmmakers die niet tot de traditionele `cinema' behoren. Ze zijn vaak opgeleid als beeldend kunstenaar. Misschien ligt het daaraan dat voor hen het verhaal niet zo'n vloek is en het verhaalloze geen heilige graal. Zij maken vanzelf films die geen fictie zijn en ook geen traditionele documentaires. Het onderscheid is volkomen onbelangrijk geworden. Toch is het boegbeeld van het programma Ten van de Iraanse regisseur Abbas Kiarostami.

Ten is een film die nog kaler, en misschien nog radicaler, is dan Russian Ark. In een interview werd Sokoerov eens gevraagd waar zijn film over ging.

,,Wat voor een verhaal gaat u aan uw publiek vertellen?''

,,Het zal een eenvoudig maar zeer emotioneel verhaal zijn, het soort van fantasieverhaal waar we allemaal van houden. Het is een sprookje natuurlijk.''

Verdacht verhaal

Wie niet beter wist, zou kunnen denken dat Sokoerov in dit antwoord de gemiddelde Hollywoodfilm beschrijft: een simpel maar zeer emotioneel verhaal, een sprookje. Er zit dan ook wel enig dédain verstopt in de mededeling. Dat sprookje stopt Sokoerov in de film om het voor ons gewone stervelingen gezellig te houden. Zo wordt er wel vaker over verhalen in films gepraat. Het verhaal, vaak het verhaaltje genoemd, doet er niet toe. Het gaat in films om heel andere dingen.

Deze opvatting is maar een van de vele waarom het verhaal in de loop der eeuwen verdacht is geweest. Zelfs in de literatuur is het verhaal verdacht. Het zit de werkelijkheid in de weg. Een van de eerste Mr. Clay's was waarschijnlijk Plato, die in de Politeia tegen de schrijver ten strijde trok. ,,Ontdoe literair werk eens van zijn muzische en stilistische kleuren en breng het tot de zuivere mededeling terug, je weet wat er dan van overblijft.''

Wat blijft er dan over? Ten geeft je het gevoel te laten zien wat er overblijft als een film van alle muzische en stilistische kleuren wordt ontdaan.

Ten vindt geheel plaats in een auto die door Teheran rijdt. De film bestaat uit de met een kleine digitale camera op het dashboard opgenomen gesprekken die de bestuurster van de auto voert met haar zoon en een paar andere passagiers. Nooit zijn de chauffeur en de passagier tegelijk in beeld. Kiarostami weigert in of uit te zoomen. Evenmin komt tijdens een gesprek nu eens de een en dan weer de ander in beeld. Kiarostami weigert te snijden. Tijdens een van de tien gesprekken die in de film gevoerd worden, komt telkens maar één gesprekspartner in beeld. Soms is het de chauffeur, soms de passagier. Kiarostami lijkt in deze film alle verworvenheden van het medium die in de handboeken als mijlpalen worden gezien, zoals decor, montage en zelfs regie, af te zweren. Het is net alsof hij helemaal terugkeert naar Lumière.

In dat `net alsof' zit de grote kwaliteit van deze film.

Ik heb The Immortal Story bijna uit. De film is bijna afgelopen. Het kippenvel is weggetrokken, het is niet meer koud, het bloed is teruggestroomd. ,,Nu kun je het verhaal vertellen'', zegt de klerk van Mr. Clay tegen de matroos als hij de volgende ochtend uit de slaapkamer komt. ,,Jij bent de enige zeeman ter wereld die het naar waarheid kan vertellen, van begin tot eind, met alles wat erin gebeurt, zoals het je werkelijk, van begin tot eind, is overkomen'', zegt de klerk volgens Dinesen op bladzijde 177 van de Nederlandse vertaling. De klerk geeft antwoord op bladzijde 178. ,,Ik zou het nog niet vertellen,'' zei hij, ,,voor honderdmaal vijf guineas.''

Het einde van Het onsterfelijke verhaal is, gelukkig, een grote teleurstelling.

`Russian Ark' is op het IFFR te zien op 26, 38 en 30 januari, `Ten' op 26 en 28 januari en 1 februari.