Iedereen stond in de schaduwboekhouding van Koop

De schaduwboekhouding die de bouwfraude blootlegde, bevat 3.345 aanbestedingen. Overheidsdiensten hadden al aangekondigd geld te willen terugvorderen – maar kennis over exacte benadeling ontbrak.

Wie staan er eigenlijk niet in de schaduwboekhouding van het Groningse bouwbedrijf Koop?

De 707, met de hand volgeschreven, vellen papier laten zich lezen als een vademecum van aanbestedingsprojecten in Nederland. Van de installatie van een aanlegsteiger in de binnenhaven in Hoorn tot de bouw van een drinkwaterfabriek in Limburg.

De schaduwboekhouding, door oud-Koop-directeur Ad Bos overhandigd aan justitie, bestrijkt de periode van 1988 tot 1999 en bevat verboden afspraken waarbij bedrijven van het Koopconcern en meer dan zeshonderd andere aannemers zijn betrokken.

Het gaat om 3.445 aanbestedingen met een totale aanneemsom van 6,5 miljard gulden, bijna 3 miljard euro. Grootste opdrachtgevers zijn gemeenten, met 1.896 werken voor een bedrag van 1,9 miljard gulden, en Rijkswaterstaat, met 522 werken voor een bedrag van 2,4 miljard gulden. De enquêtecommissie bouwnijverheid concludeerde dat bij bijna alle werken sprake is van verboden werkafspraken en zeker bij de helft van de werken aantoonbare prijsafspraken zijn gemaakt. Koop op zijn beurt betwist de echtheid van de documenten ,,die in geen geval onderdeel uitmaken van haar eigen administratie en daar ook geen enkele aansluiting mee hebben'', zo zegt de Koop-woordvoerder.

Op basis van de tot nu toe schaarse informatie uit de schaduwboekhouding willen enkele opdrachtgevers onderzoek doen naar de mogelijkheden om de schade te claimen. De gemeente Hillegom deed medio vorig jaar al aangifte tegen Koop. De gemeente vermoedt opgelicht te zijn bij de aanbesteding van een rioolproject. Het Rijk wil niets zeggen over het terugvorderen van de `opzetgelden', de bedragen die meestal in de aanneemsommen zijn opgenomen. De ministeries van VROM en Justitie bereiden de reactie voor van het kabinet op het enquêterapport.

Een probleem voor de gedupeerden is dat de schaduwboekhouding, waarover deze krant beschikt, niet openbaar is. Ze maakt deel uit van onderzoek door justitie en NMa. De parlementaire onderzoekscommissie staat welwillend tegenover vragen om openbaarmaking van de schaduwboekhouding.

Vooruitlopend publiceert NRC Handelsblad vandaag de belangrijkste informatie uit de schaduwboekhouding op zijn internetsite. Uit de publicatie op internet blijkt dat onder meer het Centraal orgaan Opvang Asielzoekers, de Nederlandse Spoorwegen, ESSO Nederland, Intratuin, Staatsbosbeheer en – onder andere – de dienst Gebouwen, Werken en Terreinen (DGWT) van het ministerie van Defensie slachtoffer zijn.

Onder de DGWT valt ook de militaire vliegbasis Eindhoven. Bij de bouw van werkcentra van de basis, in 1998, verdeelden Koop en dertien andere aannemers 1,3 miljoen gulden. Dat bedrag zat in de aanneemsom van 15.620.000 gulden, zo valt op te maken uit de boekhouding. Ook het werk van 16,5 miljoen gulden aan de startbaan, één jaar eerder, blijkt vooraf verdeeld door vijf aannemers, en verhoogd met ruim een half miljoen gulden.

Dat Defensie bedot is, heeft ze ook aan zichzelf te wijten. De Algemene Rekenkamer oordeelde al in 1986 negatief over de handelwijze van Defensie om zoveel mogelijk onderhands aan te besteden. Uit het onderzoek bleek: hoe meer inschrijvers, hoe goedkoper de aanneemsom. Door de voorliefde van Defensie voor niet-openbare aanbestedingen was de kring van uitgenodigde aannemers beperkt en werden de mogelijkheden tot fraude vergroot, aldus de Rekenkamer.

De Nederlandse bouwwereld was immers door de aannemers onderling verdeeld. In hun vooroverleg werd bepaald wie het werk mocht uitvoeren. Bij de prijsafspraken werd het laagste inschrijfcijfer verhoogd met `opzetgeld'. De aannemer die het werk kreeg verdeelde dit geld onder de aannemers uit het vooroverleg. Daarbij werden tegoeden tegen elkaar weggestreept in aparte administraties, zogenoemde staffels of regionale egalisatiefondsen. Als na verrekening een verschil bleef bestaan, konden valse facturen worden gestuurd om af te rekenen.

Tot de bedrijven die voorkomen in de schaduwboekhouding behoort ook HABO, het voormalig aannemersbedrijf van de gemeente Den Haag. HABO werd in 1921 juist opgericht door toenmalig SDAP-wethouder Drees om de prijsafspraken in de aannemerij te doorbreken.

Uit de schaduwboekhouding blijkt nu dat HABO met andere aannemers samenspande tegen de gemeente Den Haag. In 1995 – HABO was tot eind 1996 van de gemeente – was HABO betrokken bij illegale afspraken rond een werk in de Lekstraat. HABO vormde een combinatie met aannemer NBM en kreeg in het vooroverleg de opdracht voor 2,6 miljoen gulden. Via NBM ontving Koop daarna een `tegoed' van 17.000 gulden.

De schaduwboekhouding bevat vooral projecten uit West-, Noord- en Midden-Nederland, het werkgebied van Koop. Dat neemt niet weg dat bedrijven van het Koopconcern afgelopen tien jaar ook tientallen keren actief waren in Zeeland, Brabant en Limburg.

Zo duikt in de schaduwboekhouding ook de naam op van de Limburgse wegenbouwer Baars. Dit bedrijf kwam begin jaren negentig in opspraak met omkoping van overheidsdienaren en verboden prijs- en werkafspraken. Baars werd in 1996 veroordeeld voor prijs- en werkafspraken. Uit de schaduwboekhouding blijkt dat Baars een jaar later alweer betrokken was bij verboden afspraken.

De boekhouding vermeldt een aanbesteding van Rijkswaterstaat, directie Limburg. Aanwezig tijdens het geheim vooroverleg waren Koop-dochter Geva en de Limburgse bouwers Baars, Jaartsveld en Janssen de Jong. Geva kreeg het werk, de rest 13.000 gulden ,,per kop''. Baars inde zijn deel met een nota bij Geva, zo blijkt uit de boekhouding: ,,Nota Baars 3-8-98/ fl. 12.990, excl. BTW.'' De enquêtecommissie concludeerde in haar eindrapport dat veel van zulke nota's vals zijn. Baars was vanochtend niet bereikbaar voor commentaar.

Eén telefoontje kan veel geld opleveren, zo maakt de boekhouding ook duidelijk. De provincie Limburg had voorjaar 1997 een opdracht te vergeven voor de sanering van een mijnterrein in Kerkrade. Voorafgaand aan de officiële aanbesteding op 21 maart blijkt er geheim vooroverleg te zijn geweest. Koop Services maakte, blijkens de boekhouding, telefonisch de afspraak met de combinatie KWS/Bloem-Hoensbroek dat aan Koop één procent van de aanneemsom van 4.025.000 gulden zou worden uitgekeerd. De boekhouding: ,,Telef. Afspraak 1% = f 40.250,-''.

Koop kreeg een deel van de aanneemsom, hoewel het bedrijf niet meedeed aan de officiële aanbesteding, zo blijkt uit informatie van de provincie Limburg. Waarom kreeg Koop betaald? Volgens bronnen in de wegenbouwsector gebeurde het vaker bij openbare aanbestedingen.

Iedereen, dus ook Koop, kon meedoen aan het voortraject, delen in het opzetgeld, en hoefde vervolgens bij de officiële aanbesteding niet meer te komen. Districtsdirecteur J. de Nijs van KWS ontkent de afspraak, Baars was niet bereikbaar voor commentaar.

Koop streek vaker geld bij openbare aanbestedingen waar het bedrijf uiteindelijk niet inschreef. Zoals bij de openbare aanbesteding van een drinkwaterfabriek door de Waterleiding Maatschappij Limburg (WML) in 1998. ,,Koop Tjuchem heeft het bestek opgevraagd maar uiteindelijk niet meegedaan'', meldt WML. Volgens de schaduwboekhouding leverde het geheime vooroverleg Koop 150.000 gulden op, te betalen door Albouw BBM. Dat is het dochterbedrijf van het inmiddels opgedeelde bedrijf NBM-Amstelland die na het vooroverleg de laagste prijs van 35 miljoen gulden neerlegde bij WML, en de opdracht kreeg. De WML-woordvoerder stelt: ,,We hebben geen aanleiding aan te nemen dat de mensen met wie wij zaken hebben ons belazerd hebben. We hebben ook een eigen calculatie gemaakt. Daar zat een deel van de inschrijvingen onder. Maar mochten er serieuze aanwijzingen zijn dat het niet klopt, dan zullen we dat onderzoeken.''

www.nrc.nl: dossier bouwfraude