Hermontage van archiefbeelden

De installatie Film ist (1-6) van de Oostenrijkse found footage-cineast Gustav Deutsch was een jaar geleden te zien tijdens het International Film Festival Rotterdam. Deutsch gebruikt in zijn werk materiaal dat afkomstig is uit filmarchieven, maar beperkt zich in zijn zoektocht naar bruikbare beelden tot de beginjaren van de cinema. Deutsch' bedoeling met de titel Film ist is niet om een sluitend antwoord op die vraag te geven maar om de alomtegenwoordigheid van film en beelden op existentiële wijze te benoemen: film is. Toch bouwt hij zowel het eerste als tweede deel van Film ist (7-12) op met hoofdstuktitels die op te vatten zijn als antwoorden op de vraag naar de aard van cinema. In het eerste deel waren dat bijvoorbeeld `licht en donker' en `tijd en beweging' Het deel dat het Filmmuseum in projectie vertoont (niet als installatie, die paste niet in het gebouw) heeft opnieuw zes hoofdstuktitels: komisch, magisch, verovering, schrijven en taal, emoties en passie, en herinnering en document. Elk van die hoofdstukjes duren een kwartier en zijn weer onderverdeeld in vier of vijf subdeeltjes.

Film ist is een altijd onaf project, omdat cinema nooit helemaal definieerbaar is volgens Deutsch. Het eindigt dan ook met de titelkaart to be continued. Het maken van found footage-films met archiefbeelden als basis is natuurlijk niet nieuw. De ex-adjunct directeur van het Filmmuseum, Peter Delpeut, maakte er ook een aantal. Zijn Lyrisch nitraat en Diva dolorosa zullen ongetwijfeld een inspiratiebron zijn geweest voor Deutsch.

Anders dan Delpeut werkt Deutsch op niet-lineaire wijze - een werkwijze die door zijn installatie te projecteren in de bioscoopzaal verloren gaat. Normaal gesproken zijn op acht schermen tegelijkertijd filmpjes te zien die dan een relatie met elkaar aangaan die steeds anders is doordat Deutsch' fragmenten nooit even lang zijn. Maar ook in projectie blijft het idee van relaties tussen beelden goed overeind. Film ist (7-12) is zelfs goed te zien als een 90 minuten lang durende versie van het beroemde Koelesjov-experiment. In de jaren twintig van de vorige eeuw bedacht de Russische cineast Lev Koelesjov een montage-experiment. Hij nam het beeld van een neutraal kijkende acteur en monteerde daar vervolgens verschillende beelden na: een kom soep, een lijk, en een baby. Proefpersonen vulden vervolgens zelf de emoties van de acteur in. Hij had ofwel honger, verdriet, of keek vertederd. De opeenvolging van beelden bepaalt de emotionele inhoud van de scène, montage is de essentie van cinema.

Deutsch doet min of meer hetzelfde. Bij hem gaan beelden die niets met elkaar te maken hebben door hun opeenvolging toch een relatie aan. Hiermee illustreert Deutsch de illusoire grammatica van film. Zo plakt hij bijvoorbeeld een aantal sleutelgatsequenties aan elkaar. Iemand kijkt door een sleutelgat, dan zie we wat hij ziet. Deutsch monteert volgens dit simpele principe en bouwt het uit tot surrealistische proporties: we zien bijvoorbeeld de zee of bloemen maar nooit de inhoud van de kamer. De gelijksoortigheid van de thematisch geordende fragmenten gaat soms wat vervelen, evenals de soms wat didactische aard van het project. En de elektronische `avant-garde'-muziek, bedoeld om het allemaal modern te maken, irriteert behoorlijk. Maar prikkelend, mooi, en fascinerend is het ook. Oren dicht, ogen open.

Film ist (7-12). Regie: Gustav Deutsch. Onderdeel van het programma Film Ist? met werk van Jon Jost, Eija-Liisa Ahtila en Skop; Filmmuseum, 16 t/m 26 januari.

    • André Waardenburg