De gevangenen van het `zwarte gat'

Meer dan een jaar na de gevangenname van de `illegale strijders' die op Guantánamo Bay zijn ondergebracht, is geen van hen aangeklaagd.

,,Onder de gevangenen zijn mensen die bereid zijn zichzelf en anderen te doden. Ze zijn de ergste van de ergsten'', zei de Amerikaanse minister van Defensie, Donald Rumsfeld. Hij sprak over de eerste groep Al-Qaeda- en Talibaangevangenen die door de Verenigde Staten naar de marinebasis Guantánamo Bay op Cuba werden gebracht.

Dat was een jaar geleden. De gevangenen, volgens de laatste cijfers 598 mannen uit 40 landen, zitten nog steeds op Guantánamo Bay. Zonder te zijn aangeklaagd, en zonder duidelijke plannen over hun toekomst.

Mensenrechtenorganisaties en juristen spreken over Camp Delta, de gevangenis op de basis, als ,,het zwarte gat''. Buiten Amerikaanse militairen en een delegatie van het Internationale Rode Kruis – die geen mededelingen doet om haar onafhankelijkheid te behouden – heeft nog niemand de gevangenen bezocht. De enkele journalisten die de basis bezochten, zagen het cellencomplex alleen van een afstand.

Het weinige dat over het welzijn van de gevangenen bekend is, komt van drie bejaarde Pakistanen en een Afghaan, de enigen die zijn vrijgelaten, brieven van gevangenen aan familieleden en de informatie die de VS uitgeven. De mannen zitten vast in cellen van 2,5 bij 2,5 meter met een hurk-wc, bed en koran. Vijf keer per dag roept een Amerikaanse imam op tot het gebed. Een kwartier per week mogen de gevangenen luchten, eveneens een kwartier per week mogen ze baden. Regelmatig krijgen de gedetineerden een andere cel, om te voorkomen dat er kliekjes ontstaan. Hongerstakingen, neerslachtigheid en pogingen tot zelfmoord door met het hoofd tegen de celdeur te bonken of met de plastic mesjes tijdens het (halal) avondeten de polsen door te snijden, hebben zich wel voorgedaan, ,,maar niet vaker dan in andere streng beveiligde gevangenissen'', aldus een woordvoerder van Camp Delta.

Volgens de VS zijn de gevangenen ,,illegale strijders'' en hebben zij het recht hen voor onbepaalde tijd zonder aanklacht in afzondering vast te houden terwijl de mannen worden ondervraagd en Amerika de volgende stap overweegt. Illegale strijders vallen, in tegenstelling tot krijgsgevangenen, niet onder de Geneefse Conventies voor oorlogsrecht, en hebben daarom ook geen recht op juridische bijstand of familiebezoek. Een geïsoleerd gevangenschap moet nieuwe terroristische aanslagen voorkomen. Zo zou mede dankzij informatie van Camp Delta-gevangenen een Al-Qaedaplan om enkele oorlogsschepen in de Straat van Gibraltar op te blazen, zijn voorkomen. De gevangenen vallen ook niet onder Amerikaans recht omdat Guantánamo Bay voor onbepaalde tijd is gehuurd van Cuba, en dus geen Amerikaans grondgebied is. De gevangenen worden wel behandeld ,,op een manier die overeenkomt met de principes'' van de Geneefse Conventies. Dat geldt volgens het Witte Huis echter alleen voor Talibaan-gevangenen omdat Afghanistan de Geneefse Conventies ondertekende.

Uit een inventaris van het Amerikaanse Centre for Constitutional Rights, dat op verzoek van familieleden enkele gevangenen vertegenwoordigt, blijkt echter dat er slechts een kleine groep Afghanen in Camp Delta verblijft. De grootste groep gevangenen, naar schatting 150, bestaat uit Saoediërs. Verder zitten er Pakistanen, Jemenieten, Britten, Russen, Australiërs en een Zweed vast.

Inmiddels staat ook niet vast of de bijna 600 mannen inderdaad de ,,ergsten van de ergsten'' zijn, zoals minister Rumsfeld een jaar geleden zei. De Amerikaanse strijdkrachten kregen de opdracht in Afghanistan Al-Qaedastrijders, Talibaanleiders, buitenlandse strijders en ,,anderen die een bedreiging voor de VS en diens burgers zou kunnen zijn'' te arresteren. Generaal Michael Dunavely, belast met het transport van gevangenen naar de Amerikaanse basis, zou op bezoek in Afghanistan in de zomer vertwijfeld hebben geroepen dat de VS moesten ophouden met het oppakken van ,,Mickey Mouse-gevangenen''. De twee belangrijkste gevangen Al-Qaedastrijders Abu Zubaydah en Ramzi Binalshibh zitten elders gevangen.

Gevangenispersoneel heeft in diverse media aangegeven dat een deel van de gedetineerden `voetvolk' van de Talibaan was. Boeren, taxichauffeurs, arbeiders, op zoek naar werk. Advocaten van de enkele `buitenlandse' gevangenen spreken desgevraagd over ,,jongens op zoek naar avontuur'' en ,,jonge mannen die na 11 september zich geroepen voelden Afghanistan te verdedigen'', en waarvan ,,afgevraagd kan worden of ze wel getraind zijn of informatie hadden''. De krant LA Times berichtte vorige maand dat volgens hoge militairen ,,tien procent van de gevangenen geen waarde heeft voor de veiligheidsdiensten''. ,,Maar niemand wil diegene zijn die de 21ste kaper vrijlaat'', aldus een van de militairen.

Van vrijlating is op korte termijn geen sprake. Minister Rumsfeld herhaalde eind vorig jaar nogmaals dat ,,sommigen worden vervolgd, sommigen elders worden berecht en anderen voor onbepaalde tijd vast zullen zitten''. Bij het indienen van zijn begroting voor 2004-2005 hield de commandant van Guantánamo Bay, Bob Buehn, er rekening meer dat de gevangenen ook in 2005 op de basis zullen zijn. ,,We hebben het hier over nog wat jaren, niet maanden'', aldus Buehn.

Mensenrechtenorganisatie Amnesty International riep vorige week de Amerikaanse regering op de 598 mannen aan te klagen of vrij te laten. ,,Deze juridische onzekerheid is een voortdurende schending van de mensenrechten. President Bush zei vorig jaar in zijn State of the Union-toespraak dat de VS overal ter wereld gerechtigheid zal verdedigen. Het is tijd dat zijn regering naar zichzelf kijkt.'' De organisatie wijst eveneens op de stelselmatige arrestaties van buitenlanders in de VS wegens visumovertredingen. De arrestanten worden veelal zonder aanklacht en zonder juridische bijstand vastgezet en pas na `security clearance' door de federale recherche vrijgelaten. Een federaal Hof van Beroep bepaalde vorige week dat een president in oorlogstijd het recht heeft Amerikaanse staatsburgers en buitenlanders die worden beschouwd als vijandelijke combattanten op te pakken en voor onbepaalde tijd vast te zetten en zo iemand juridische bijstand te onthouden.

    • Titia Ketelaar