`We maken nu een antiliberale revolutie door'

De huidige verkiezingscampagne wordt beheerst door thema's uit de vorige campagne, stelt D66-leider de Graaf. Het gehamer op veiligheid bedreigt de burgerlijke vrijheid waarvoor D66 pal wil staan.

D66, de partij die in het vorige decennium de makelaar was van Paars, lijkt volgende week buitenspel te staan. Gehalveerd van veertien naar zeven zetels op 15 mei vorig jaar, en nu staan de peilingen op slecht weer. Het beeld van D66-lijsttrekker Thom de Graaf die gekluisterd zit aan een tv-scherm waarop een debat gaande is waaraan hij niet mag meedoen, is inmiddels kenmerkend voor de campagne van 2003. De Graaf is hierdoor ,,gefrustreerd''. ,,Als je niet hoort bij de uitverkorenen, die de media hebben geselecteerd, speel je in een andere divisie.'' .

Gaan de verkiezingen volgens D66 wel over de juiste thema's?

,,Nee, volgens mij gaan de verkiezingen nu over de onderwerpen van de vorige verkiezingen. De rampzalige economische toestand zou het thema moeten zijn. Voor zover de economie ter sprake komt gaat alleen maar over de loonmatiging. Dat is de hele korte termijn. Maar wij hebben ervoor gekozen, dat is electoraal misschien risicovol, hoe we de economie op middellange termijn structureel kunnen verbeteren. Dat is voor iedereen uiteindelijk van doorslaggevend belang. Het verbaast mij dat de werkgeversorganisaties dat zien, dat elke econoom je dat kan vertellen maar dat de politieke partijen in Nederland er volstrekt aan voorbijlopen. Dat is dus kortzichtig denken.''

Dus hamert D66 op onderwijs, op kennis. Bent u niet bezig een one-issue partij te worden?

,,Nee, er zijn natuurlijk nog meer kwesties die wij buitengewoon belangrijk vinden. Maar volgens ons is de grootste bedreiging voor de kwaliteit van de Nederlandse samenleving zowel in economische zin als in termen van samenleven het achterstallig onderhoud in onderwijs en kennis. Willen we nou op langere termijn zowel de samenleving verbeteren als de economie een kans geven, dan gaat het om kennis en onderwijs. Ik geloof heilig dat als je onderwijs verontachtzaamt, dat je dan mensen mogelijkheden onthoudt om zelf keuzes te maken in het leven.''

Is er wel een correcte analyse gemaakt van de stemming in de samenleving na 15 mei vorig jaar?

,,Ik denk dat wij met zijn allen, politici, media, wetenschappers, nog te dicht op de gebeurtenissen van 2002 zitten om echt een goede analyse te kunnen maken. En ik denk dat de kiezers het ook nog niet weten. Binnen acht maanden nadat de PvdA werd gehalveerd, lopen we nu weer de kans dat de PvdA de grootste partij van Nederland wordt. Het lijkt of de kiezer van hype naar hype swingt. En dat houdt het risico dat niet alleen de peilingen maar ook de echte uitslag op 22 januari alleen een dagkoers is, die twee weken later al volledig anders kan zijn. Dat is iets om je zorgen over te maken voor de dag na 22 januari.''Zijn er nog meer zorgen voor Thom de Graaf na 22 januari?

,,Mag ik eerst een algemene zorg op tafel leggen? Dat is dat we in Nederland een anti-liberale revolutie meemaken op dit moment. De Nederlandse vrijzinnige samenleving met de grote waarde die we hechten aan burgervrijheden en aan de balans tussen die vrijheden en overheidsingrijpen, die staat ontzettend onder druk. Dat is niet alleen door het CDA, maar ik zie dat bij alle grote partijen. Bij het onderwerp integratie, waar harde taal wordt gesproken en collectief de nadruk wordt gelegd op de plichten en niet meer een balans wordt gezocht tussen de kansen en de rechten. Dat geldt ook voor veiligheid, waar zonder enig probleem alle grote partijen voorstander blijken van een algemene identificatieplicht, preventief fouilleren, hogere straffen. Neem het voorbeeld van het nu nagestreefde systeem van minimumstraffen: dat betekent dat de politiek in Nederland het heft in handen neemt omdat men rechters niet meer vertrouwt. Daarmee komt de kern van onze verdeling van machten in de staat onder druk, de trias politica. Ik zie dat ook bij de PvdA die ineens een soort domineestoon lijkt aan te slaan.''

Maar die hoeven toch ook niet per se liberaal te zijn? De VVD wel.

,,De VVD kan niet meer aanspraak maken op het predikaat echt liberaal. Voor zover ze dat doen heeft dat alleen te maken met de vrije markteconomie, maar niet met het liberale denken over de burgervrijheden, de civil liberties zoals dat bij liberale partijen in omringende landen wel degelijk het geval is. De VVD is de eerste liberale partij die ongenuanceerd wil ingrijpen in de rechten van mensen. Daar maak ik me in meer brede zin zorgen over, dat we bezig zijn met een conservatieve contrarevolutie.''

En nu die andere zorgen. U eist helderheid van Bos over de toekomst, hoe zit het met uw positie mocht D66 uitkomen op het voorspelde verlies?

,,Da's een heel andere kwestie. Dat is namelijk de vraag over het leiderschap van de partij, hoe ik daar persoonlijk mee omga en wat de partij daarvan vindt. Dat is een vraag die ik dus ook pas na 22 januari kan beantwoorden om de simpele reden dat dat nooit kan worden gevraagd aan een lijsttrekker, net zo min als je dat kan vragen aan voetballer, om de wedstrijd in te gaan met de vraag wat zal ik eens gaan doen als ik verlies. Als het gaat over de vraag hoe het met D66 verder gaat: wij zijn niet gelukkig met lage cijfers, maar ook niet onder de indruk van mensen die dan meteen ons bestaansrecht in twijfel trekken. Wat blijft staan is dat D66 in zekere zin een on-Nederlandse partij is. We nemen onze plek in het politieke spectrum in, progressief maar in het midden. We ontkennen dus ook de noodzaak van een links-rechts tegenstelling. En aan de andere kant staan we tegenover veel gevestigde politieke partijen omdat wij niet alleen oprecht menen dat het democratisch systeem moet worden veranderd, maar ook elke dag worden bevestigd in de noodzaak daarvan. En dat is dit jaar natuurlijk alleen maar bewezen.''

    • Frank Vermeulen