`Toezichthouders zijn onze natuurlijke bondgenoten'

PvdA'ers en bankiers zijn twee verschillende soorten mensen, is de heersende opvatting. Frank Heemskerk, econoom bij ABN Amro, stelt zich kandidaat voor de PvdA om het tegenovergestelde te bewijzen. `Natuurlijk zijn er op de bank heel wat grappen gemaakt over onze plannen om de hypotheekaftrek te beperken.'

Deel twee in een serie over het zakenleven en de politiek.

Een `echte' ondernemer is hij niet, vindt hij zelf. ,,Echte ondernemers, dat zijn mensen die dag en nacht werken voor hun eigen bedrijf, er van wakker liggen en er echt helemaal voor gaan.' Nee, Frank Heemskerk is bankier, asset manager bij ABN Amro in Amsterdam. Hij staat op een 37ste plek op de kandidatenlijst voor de PvdA, volgens de huidige peilingen een verkiesbare plaats. ,,Natuurlijk zijn er hier mensen die zich hardop afvragen: waar begin je aan? Het gaat hier zo lekker met jou.'

Vanuit het zeventien etages tellende bankkantoor in Amsterdam Zuid-Oost legt Heemskerk (33), linkerarm nog half in een mitella dankzij een voetbalblessure, uit waarom een bankier wél op de lijst van de sociaal-democraten thuishoort. ,,Het is een rare veronderstelling dat er alleen maar rechtse mensen bij een bank zouden werken. Net zo raar is het te veronderstellen dat er alleen maar linkse mensen bij de overheid en bij de pers zouden werken. Als dat zo zou zijn, is dat voor de pluriformiteit van beide niet best.'

Heemskerks politieke interesse stamt uit de Niet Nix-tijd, de vernieuwingsbeweging die onder leiding van oud-voorzitter Felix Rottenberg begin jaren negentig de PvdA wilde opschudden. De bankier was actief in Niet Nix, maar zag politiek toen vooral als hobby. Tot 15 mei jongstleden, toen de PvdA bijna gehalveerd werd. ,,Na die klap was de PvdA rijper dan ooit voor discussie', aldus Heemskerk over zijn kandidatuur.

Dat er naast lijsttrekker Wouter Bos (ex-Shell) en hemzelf verder weinig ondernemers te vinden zijn op de PvdA-lijst, betreurt hij. ,,Ik ken Joop Wijn (huidige CDA-staatssecretaris Economische Zaken) nog van de periode dat hij ook bij ABN Amro werkte. Samen zijn we de lijstjes met politici wel eens afgelopen, maar bij geen van beide partijen zitten veel ondernemers.'

Waarom moeten ondernemers op de PvdA stemmen?

,,De PvdA komt op voor de man met de kleine beurs. Daar hoort ook het midden- en kleinbedrijf bij. Wij zetten in op het creëren van banen, daar profiteert het MKB, de banenmotor van Nederland, flink van mee. Wij hebben een aantal belangrijke punten in ons programma opgenomen zoals het stimuleren van loonkostenmatiging, door bijvoorbeeld ondernemers een belastingaftrek te bieden als ze laaggeschoold personeel in dienst nemen. En wij zorgen ervoor dat markten werken zoals wij willen dat ze werken, onder meer door arbeid te subsidiëren. En kleine ondernemers mogen sinds Paars II ook gebruik maken van het ziekenfonds. Verder willen we de regeldruk voor bedrijven verminderen en hebben we, onder Vermeend en Bos, op fiscaal terrein gezorgd voor een verlaging van de winstbelasting voor het midden- en kleinbedrijf.'

Die regeldruk is een populair onderwerp deze campagne. Iedereen denkt die terug te kunnen dringen, de VVD zelfs met een kwart.

,,Iedereen roept het, maar het is lastig, erg lastig. We hebben de afgelopen jaren veel verantwoordelijkheden zo laag mogelijk neergelegd, bij gemeentes bedoel ik. Punt is alleen dat, als er ergens iets mis gaat – als ergens de slingers te laag hangen en in brand vliegen, of een vuurwerkfabriek explodeert – dan alle vingers toch weer wijzen in de richting van Den Haag. Die veiligheidsangst alleen al belemmert je in het rigoureus schrappen in regels. Wat we kunnen doen is de regeldruk meetbaar maken en er plafonds in aanbrengen. Ik verwacht zelf veel van informatie- en communicatietechnologie in het bestrijden van de regeldruk. Je moet ambtenaren van verschillende instanties ook bij elkaar in de bestanden laten zoeken in plaats van steeds om dezelfde gegevens te komen vragen bij ondernemers én burgers. Ik ken iemand die als commissaris bij verschillende bedrijven steeds weer dezelfde dertig pagina's met gegevens moet invullen. Dat kan natuurlijk niet.'

U heeft de sociaal-democratische idealen van emancipatie en solidariteit hoog in het vaandel staan. Hoe passen die op ondernemerschap?

,,Die twee begrippen moet je steeds opnieuw vertalen. Kijk bijvoorbeeld eens wat het betekent voor de pensioenmarkt. Je moet er als samenleving voor zorgen dat mensen die niets extra's meer bij kunnen sparen of verzekeren toch een welvaartsvast pensioen hebben. En waar de PvdA vroeger de wijken in trok om analfabeten op de hoogte te brengen van haar programma, moeten we ons nu richten op allochtonen. Die emancipatie kan ook heel goed aan de markt overgelaten worden. Je geeft alle mensen die Nederlands moeten leren gewoon een vast budget en de aanbieders van taalcursussen volgen vanzelf.

,,Hetzelfde geldt voor allochtone ondernemers. In mijn studententijd haalde ik altijd mijn boodschappen bij de Turkse ondernemer bij mij in de buurt, die was laat open en hij was het goedkoopst. Dat is een verrijking. Als overheid zou je dat soort ondernemerschap moeten bevorderen, bijvoorbeeld door startersaftrek te geven en de kredietverlening fiscaal aantrekkelijk te houden.

,,We moeten durven experimenteren, dat doen we bij de PvdA niet zo veel. Het is bijvoorbeeld best interessant om op een aantal plekken in Nederland vrijhandelszones in te richten waar ondernemers kunnen experimenteren.'

Tijdens Paars II hebben PvdA en VVD veel compromissen gesloten over marktwerking. Daarvan blijkt nu dat die in de praktijk vaak slecht functioneert. Hoe staat de PvdA tegenover marktwerking?

,,Marktwerking of juist het tegenovergestelde daarvan, alles in handen van de staat houden, mag nooit een dogma zijn. Voor ons zijn drie dingen van cruciaal belang. Allereerst dien je goed vast te leggen wat het publieke belang van een bepaalde dienst is. Wil je een 100 procent leveringsgarantie? Wil je de laagst mogelijke prijs? Dat moet je helder hebben. Vervolgens stel je jezelf de vraag: kan een markt dat organiseren? Is het antwoord ja, dan kun je in principe liberaliseren, zeg maar een markt creëren, en privatiseren, de dienst uit handen geven. Maar, en dat is het derde cruciale punt: je moet altijd zorgen voor een goed toegeruste toezichthouder die het speelveld controleert. Daarbij is van belang dat de toezichthouder één sector in de gaten houdt. De toezichthouders zijn de natuurlijke bondgenoot van de PvdA, zij zijn cruciaal.

,,Er zijn de laatste jaren veel verkeerde voorbeelden op het gebied van marktwerking geweest. Zie de energiesector, zie de Nederlandse Spoorwegen. De kabinetten Lubbers 2 en 3 en Kok 1 hebben vanaf halverwege de jaren tachtig zonder achterliggend plan gefunctioneerd. Pas een week voordat de voormalig secretaris-generaal op Economische Zaken, Sweder van Wijnbergen, in 1999 afscheid nam van het departement, lag er een beslissingsmodel op tafel aan de hand waarvan privatiseringen konden worden getoetst. Dat was veel te laat, voor die tijd deed men blijkbaar maar wat.

,,Tegelijkertijd moeten we ook niet naar de andere kant doorslaan: omdat die treinen niet op tijd rijden moeten we niet tot de conclusie komen dat iedereen bij de NS of bij het streekvervoer weer ambtenaar moet worden. Dan gaat het echt niet beter.'

Welke overheidsdiensten kunnen wat de PvdA betreft in handen van de markt komen?

,,Ook hier geldt voor mij: denk niet dogmatisch. Op justitieel gebied moet je zo weinig mogelijk privatiseren. Maar de functie van landsadvocaat wordt aanbesteed. Het openbaar ministerie heeft voor een half miljard euro aan achterstand op financiële fraudezaken en loopt vast, terwijl veiligheid zo'n belangrijk thema is. Tegelijkertijd wordt enorm veel mankracht gezet op een Zwitserse vermogensbeheerder waarvan de meeste mensen nooit van hebben gehoord. Dan lijkt het me beter om die specialistische financiële kennis, als die een groot beslag op de capaciteit legt, tijdelijk van buiten te halen.

,,De waterhuishouding, in principe hetzelfde verhaal. Als het schoon uit de kraan komt is het in principe goed, en anders ga je naar de supermarkt om een fles te kopen. Maar daar speelt een ander argument een grote rol. Water is geen pot pindakaas, althans, zo wordt het algemeen niet gevoeld. Daar heb je als politiek rekening mee te houden. Puur economisch is er niks op tegen om de waterhuishouding te privatiseren als je de juiste eisen aan de markt stelt, maar bij de mensen ligt het gevoelig. Dat is ook een realiteit.'

De Nederlandse economie zit in een langdurige dip. Welk begrotingsbeleid staat u voor?

,,Laten we eerst even vaststellen dat geen van de politieke partijen meer zegt dat er nooit meer een tekort op de begroting mag komen. Waar met name CDA en VVD een jaar terug nog zeiden dat er nooit meer een tekort mocht komen, accepteren ze nu allemaal dat de begroting op zijn vroegst in 2007 weer in evenwicht komt. Balkenende en Hoogervorst hebben de begroting volstrekt afhankelijk gemaakt van conjuncturele schommelingen en dat is onnodig. Als het even tegenzit moet je bezuinigen, zit het mee, dan willen ze uitgeven. Het lijkt het beleid van Lubbers 1 en 2 wel.

,,Wat we nodig hebben is een structureel begrotingsbeleid, dat zo min mogelijk hinder ondervindt van de conjuncturele schommelingen. Wij zeggen als PvdA dat je daarbij moet aansturen op een klein overschot op de begroting. Je houdt je uitgaven in de hand, die leg je aan het begin van een regeerperiode voor vier jaar vast, dat creëert bestuurlijke rust. Verder zorg je ervoor dat, anders dan onder de paarse kabinetten, ook de belastingssubsidies [specifieke aftrekposten] aan banden worden gelegd. Daar heeft Wouter Bos al eerder voor gepleit. Heb je dat voor elkaar en je stuurt aan op evenwicht op de begroting, dan heb je over dertig jaar met een gemiddelde [reële] groei van 2,5 procent per jaar je staatsschuld al teruggebracht tot 12 tot 15 procent van het bruto binnenlands product. Dat is een kwart van het huidige percentage.

,,De aflossing van de staatsschuld wordt altijd erg belangrijk gevonden met het oog op de oplopende kosten van de vergrijzing. Maar dat is een eenzijdige benadering van dat probleem, vind ik, want je kijkt alleen naar de schuldenkant. Je kunt er ook voor kiezen om de productiviteit te vergroten en te zorgen voor wat meer solidariteit binnen de generaties. Als we met zijn allen meer verdienen, nemen de relatieve kosten voor de vergrijzing af.'

Investeren dus in plaats van bezuinigen?

,,Voor zover er conjuncturele meevallers zijn moet je daar af blijven. Die moeten naar de staatsschuld. Wat structureel meezit, bijvoorbeeld doordat de kosten voor de WAO de komende jaren definitief teruglopen, moet je inderdaad investeren. In de kenniseconomie bijvoorbeeld. De discussie in Den Haag gaat nu te veel over 0,7 of 0,3 procent, over vijf miljard of over elf miljard. Waar het om zou moeten gaan is hoe de structuur van de economie versterkt kan worden en hoe je voldoende prikkels inbouwt in de arbeidsmarkt. De VVD maakt wat dat betreft volstrekt de verkeerde keuzes. Die partij bezuinigt op veiligheid en doet aan ongerichte lastenverlichting door de onroerendezaakbelasting en het kwartje van Kok af te schaffen. Subsidiëren is dat van vastgoed en auto's. Wij versterken de onderkant van de arbeidsmarkt, onder meer door Melkertbanen in stand te houden.'

Inmiddels lijkt loonmatiging de wonderolie voor de economische malaise.

,,Loonmatiging is in principe een goed instrument om de arbeidskosten te drukken. Maar als de arbeidsproductiviteit omhoog gaat, mogen wat mij betreft ook de lonen omhoog. We zouden meer toe moeten naar variabele beloning, afhankelijk van de winsten van bedrijven. Daarmee maak je de economie flexibel. Als het goed gaat, profiteren werknemers daar van mee; gaat het slecht, dan krijgen ze minder winstuitkering. Maar er zullen minder snel ontslagen vallen omdat het bedrijf flexibeler is in het opvangen van de klappen. Om loonmatiging voor elkaar te krijgen moet je als overheid de werkgevers en werknemers wel wat te bieden hebben. Daarom maken wij ook twee miljard euro vrij de komende jaren om de sociale partners op weg te helpen. VVD en CDA hebben de sociale partners niets te bieden, kleden hun WAO-plan uit en moeten hun vervolgens op hun knieën smeken om de lonen te matigen.'

Loonmatiging en begrotingsbeleid zijn belangrijke issues. Maar de publiciteit concentreert misschien nog wel meer op de PvdA-plannen om de aftrekbaarheid van de hypotheekrente te beperken. Hoe vielen die plannen bij ABN Amro?

,,Daar heb ik natuurlijk wel wat over te horen gekregen, zeker toen De Telegraaf vorige week opende met een studie van ABN Amro over de gevolgen van die nieuwe plannen. Maar liefst 850.000 huizenbezitters worden volgens ons economisch bureau geschaad. Dat leek op een aanval. Maar wie de studie leest, zal merken dat het eerder een steunbetuiging is aan het plan van Bos om bij nieuwe hypotheken de aftrek voor een deel te beperken.

,,Zo stelt de bank dat het plan beter in een opgaande markt kan worden uitgewerkt. De PvdA had er dus eigenlijk vier jaar eerder al mee moeten komen. Verder komt ook het economisch bureau tot de conclusie dat de effecten voor de woningmarkt erg meevallen. Hoogstens zullen de prijzen in het topsegment minder snel stijgen, maar daar staat tegenover dat er met de verdiensten hulp wordt geboden aan de onderkant van de huizenmarkt, voor de starters.

,,Het voorstel is het meest nadelig voor jonge mensen die snel carrière maken en een goed salaris hebben. Ja, bijvoorbeeld bij een bank. Maar die mensen zijn voor de PvdA terecht niet de allereerste zorg.'

Het eerste deel in deze serie verscheen afgelopen zaterdag en is te lezen op www.nrc.nl.