Nederland is geen eiland van bouwfraude

Ook buiten Nederland komt bouwfraude voor, zo blijkt uit de schaduwboekhouding van bouwbedrijf Koop Tjuchem. Bovendien maakten buitenlandse bedrijven hier in Nederland ook geheime prijsafspraken. De parlementaire commissie kwam aan onderzoek hiernaar niet toe.

Het Belgische bouwconcern Besix heeft géén slechte naam in Nederland. Het bouwt in opdracht van de gemeente Amsterdam en Prorail aan metro- en NS-station Bijlmer. Besix kreeg de opdracht nadat de aanbesteding ongeldig was verklaard. De betrokken Nederlandse aannemers zouden vooraf prijsafspraken hebben gemaakt en te duur geoffreerd hebben. Vervolgens werd Besix gevraagd de klus te doen, en bleken gemeente en Prorail goedkoper uit.

Besix is de grootste Belgische bouwgroep, onderdeel van de Belgische Betonmaatschappij. Het bedrijf bouwde in Nederland metrolijnen en, in Den Haag, de Koningstunnel.

Terwijl de parlementaire enquêtecommissie bouwnijverheid aantoonde dat in de Nederland bouwfraude structureel was en opdrachtgevers te veel betaalden, is bouwfraude geen issue in België. ,,Besix en andere Belgische bouwers maken dat soort afspraken niet'', aldus woordvoerder B. Wuyts van Besix in Brussel. ,,Hier is veel concurrentie. Elk bouwbedrijf wil wel in de Europese hoofdstad zijn naam op een project hebben.''

De schaduwboekhouding van het Groningse bouwbedrijf Koop Tjuchem maakt echter duidelijk dat Nederland geen eiland is in de Europese bouwwereld. In de periode 1988/1999 blijken Besix, vier andere Belgische aannemers en negen Duitse bedrijven te hebben meegedaan aan prijs- en werkafspraken in Nederland. De enquêtecommissie beoordeelde de schaduwboekhouding als authentiek en niet-vervalst. Koop betwist dit (zie kader).

De Duitse bedrijven Von der Wettern, Teerbau en Hochtief waren actief in en rond Schiphol. Uit de schaduwboekhouding kan opgemaakt worden dat ze meededen aan de illegale praktijken. Bij de opdracht `Noordoosthoek' in 1998 meldt de schaduwboekhouding: ,,Koop vangt van Von der W. de f 200.000,-!'' Uit het onderzoek van de enquêtecommissie blijkt dat aannemers vaak in geheim vooroverleg de aanneemsom verhoogden en dat `opzetgeld' onder elkaar verdeelden. Rond de aanleg van asfalt bij de D-pier in 1998 keert Koop 248.000 gulden uit aan Teerbau en 225.000 gulden uit aan Hochtief.

Bij aanbesteding van maaiwerk in district Rivierenland door de provincie Gelderland in mei 1998 deed het Duitse bedrijf Evers mee. Ook hier was sprake van opzetgeld, meldt de schaduwboekhouding: ,,Afspraak 5.000,- zwart''. Het bedrijf F. van Doorn mocht uiteindelijk maaien. Voor Koop-dochter Geva was er een uitkering: ,,Uitkering zwart betaald aan Kees van Velzen (Geva). Mag verder niemand weten bij Evers.'' De schaduwboekhouding bevat ook de namen van de Duitse bedrijven Herman Koehne, Müssing en Mannesmann.

De boekhouding toont eveneens de betrokkenheid van Belgische bouw- en baggerbedrijven als Jan de Nul, Deckx en Herbosch-Kiere. De Nul is in 1997 bij illegaal vooroverleg voor de opdracht van Rijkswaterstaat Zeeland voor de geulwandverdediging van de Westerschelde, Herbosch-Kiere is in 1997 bij vooroverleg (met opzetgeld) voor de aanbesteding van de oeverversterking van de Westerschelde. Deckx maakt zich schuldig aan prijsafspraken bij opdrachten van onder meer Rijkswaterstaat Noord-Holland en de Arenacombinatie Amsterdam.

In 1995 was het Belgische NBG betrokken bij de aanbesteding van een klus van 9,5 miljoen gulden bij chemieconcern ICI in Rozenburg. Wat ICI niet weet is dat uit schaduwboekhouding blijkt hoe NBG geheim vooroverleg had met Nederlandse aannemers, onder wie Albouw BBM en Koop. De bedrijven verdeelden onderling 350.000 gulden, meldt de schaduwboekhouding.

Ook Besix, dat zegt nooit prijsafspraken te maken, staat in de schaduwboekhouding. Met Koop maakte Besix zich schuldig aan bouwfraude rond de aanbesteding van een deel van de hogesnelheidslijn Brussel-Keulen, zo valt uit de boekhouding op te maken. Het spoortraject Landen-Berloz is 11,6 kilometer lang. Voor de aanleg van dit stuk hadden zich vijftien bedrijven of combinaties van bedrijven gemeld, bevestigt de NMBS, de Belgische spoorwegen. De opdracht is, na een openbare aanbesteding, voor 36,5 miljoen euro gegund aan het Franse concern Societé des Grands Traveaux du Nord (SGTN).

Aan de aanbesteding deden ook Nederlandse of aan Nederlandse concerns gelieerde firma's mee. Zoals Beheer Koop Tjuchem en Heijmans.

Uit de schaduwboekhouding valt op te maken dat Koop vooraf stiekeme afspraken maakte met tenminste de Belgische combinatie Besix, Galler, Muller, Socogetra. Koop en dochterbedrijf Nacap België zouden samen 750.000 gulden ontvangen als de combinatie de opdracht kreeg. Maar de combinatie won de aanbesteding niet. Uit de boekhouding kan worden opgemaakt dat SGTN uiteindelijk niet meedeed aan de afspraken. SGTN kwam met de laagste offerte en won zo de opdracht.

Besix-woordvoerder Wuyts noemt prijsafspraken rond het hogesnelheidsproject ,,uit de lucht gegrepen''. Wuyts: ,,Ik raad u aan voorzichtig te zijn met uw beschuldigingen.''

Naar bouwfraude heeft de Belgische Raad voor de Mededinging, de evenknie van de Nederlandse NMa, nooit onderzoek gedaan. B. Stullens is hoofd van het `korps verslaggevers' dat namens de Raad onderzoeken verricht. Stullens: ,,Het vermoeden bestaat dat zich in België dezelfde praktijken voordoen als in Nederland. Alleen beschikken we tot nu toe niet over voldoende informatie.''

Ook adviseur-generaal M. Peeters, hoofd van de onder de Raad opererende Dienst voor de Mededinging, bevestigt dat er ,,mogelijk diverse kartels'' zijn in de Belgische bouw. Maar tot nu toe lopen die kartels weinig risico. Peeters: ,,We hebben te weinig mensen en er is te weinig prioriteit bij de politiek om de mededingingscontrole serieus te nemen''. Haar dienst is niet geïnformeerd door de NMa over de internationale aanwijzingen in de schaduwboekhouding.

De parlementaire enquêtecommissie in Den Haag kreeg wel post vanuit België. Raf Verbeke maakte per brief melding van onregelmatigheden. Verbeke was tot augustus 1999 vakbondsafgevaardigde bij de firma Carnoy in Gent. Deze buizenfabrikant is sinds april 1999 van Nacap, de dochteronderneming van Koop.

Verbeke schreef: ,,Ik kan bevestigen, op basis van mondelinge getuigen uit het verleden dat onderlinge prijsafspraken en werkafspraken tussen aannemers ook hier schering en inslag zijn. Voor de overname van Carnoy door de groep Koop dus, toen de firma nog eigendom was van het Duitse Mannesmann AG. Meer specifiek wat de Koop-groep betreft kan ik getuigen dat de manier waarop de groep zich ingewerkt heeft in de Belgische pijpleidingmarkt zeer merkwaardig was, om niet te zeggen omgeven met een vermoeden van corruptie.''

Tot een onderzoek naar de praktijken van Koop in België kwam het niet. Verbeke, nu: ,,De commissie heeft mij laten weten dat zij haar onderzoeksterrein moest beperken tot feiten die gepleegd zijn in Nederland.''

Commissievoorzitter M. Vos bevestigt de internationale dimensie van de bouwfraude. Vos: ,,Er staan inderdaad buitenlandse bedrijven in. Dat is niet verder onderzocht. In ons eindrapport staat wel dat wij vrezen dat dat soort afspraken in het buitenland kunnen worden voortgezet. Er waren ook aanwijzingen voor geheime rekeningen in het buitenland. Maar helaas was onze tijd op.''