Illinois legt bom onder de doodstraf

De vertrekkende gouverneur van Illinois wil niet verantwoordelijk zijn voor `het knoeien met de dood'. Er zijn te veel fouten gemaakt.

Zijn eigen proces kan niet zo lang meer op zich laten wachten. Maar George Ryan heeft op een unieke manier afscheid genomen van zijn omstreden gouverneurschap van de staat Illinois: door een tijdbom te leggen onder de doodstraf.

De Republikein Ryan, die vandaag het gouverneurschap overdraagt aan de Democraat Rod Blagojevich, won het ambt in de noordelijke staat vier jaar geleden als voorstander van de doodstraf. Maar nadat de hoogleraar journalistiek David Protess en zijn studenten aan Northwestern University in Chicago hadden aangetoond welke fouten er waren gemaakt bij ter dood veroordelingen in Illinois, stelde hij een moratorium in.

Ryan stond bekend als een ouderwets politicus. Dat betekent in Chicago: bereid zaken te doen over beleid. Zijn hele ambtsperiode is overschaduwd door gerechtelijke onderzoeken naar vrachtwagen-vergunningen afgegeven door Ryans ambtenaren in ruil voor geld. Eén zo'n minbevoegde chauffeur reed zes kinderen dood. De laatste weken benoemde Ryan nog een ruim dozijn getrouwen op hoge ambtelijke posities waaruit zijn opvolger hen niet zomaar kan verwijderen.

Maar het moratorium inzake de doodstraf werd Ryans project tot eerherstel. Hij stelde een commissie in die moest nagaan hoe alle ter dood veroordelingen tot stand waren gekomen. Het was niet zo maar een commissie, die lange hoorzittingen hield en alle bewoners van `death row' aan het woord liet. Voorzitter was George Ryan zelf.

Nadat die commissie met onthutsende conclusies was gekomen over door politie-marteling afgedwongen bekentenissen en veroordelingen louter op grond van roddel door medegevangenen, weigerden de volksvertegenwoordigers van Illinois tot drie maal toe actie te ondernemen, aldus de klacht van Ryan zaterdag.

Daarom zag hij zich gedwongen gebruik te maken van de bevoegdheid die gouverneurs hebben. ,,De doodstraf als systeem is kaduuk'', zei Ryan zaterdag tot een gehoor van laaiend enthousiaste studenten en faculteitsleden aan Northwestern University. Hij wilde geen verantwoordelijkheid meer dragen voor het `knoeien met de dood'.

Al voordat hij zijn even dramatische als onverwachte aankondiging deed, was Ryans naam genoemd voor een Nobelprijs. Francis Boyle, hoogleraar rechten aan de Universiteit van Illinois en strijder tegen de doodstraf, verdedigde die voordracht begin vorige week: ,,Hij heeft meer effectief werk gedaan voor afschaffing dan wij afschaffingsactivisten in heel Amerika bij elkaar''.

Niet iedereen staat te juichen. In zijn toespraak getuigde Ryan zaterdag van medeleven voor de families die er op vertrouwden dat de moordenaar van een geliefde zijn gerechtvaardigde straf tegemoet ging, en nu met lege handen bleven zitten. Hij had geen keus gehad. En bij wijze van troost: de 163 mannen en 4 vrouwen die hij uit de klauwen van de dood redde hebben samen al 2000 jaar in de gevangenis gezeten voor de dood van 250 medemensen. Zij zullen nooit vrij komen.

Voor verschillende nabestaanden is Ryans daad een vorm van schaamteloos politiek imagobeheer. Sommigen zeiden meer dan twintig jaar te hebben gewacht op afronding van hun rouwproces. Dat wordt hen nu ontnomen doordat `hun' veroordeelde niet terecht wordt gesteld.

Om het leed van de nabestaanden verder te verzachten stond Ryan stil bij de afschuwelijke condities in de gevangenissen in Illinois. Uit hun dodencel gaan de 164 terug naar de `gewone' gevangenis, waar zij meestal niet alleen in een cel zitten. Ryan vertelde dat enkele betrokkenen zo opzagen tegen leven in die hel dat zij hem hadden gevraagd hun doodstraf niet om te zetten in levenslang.

George Ryan kan volgens kenners van de procedures in Illinois binnen afzienbare tijd rekenen op zijn eigen proces. Daarin zullen anecdotes worden verteld die doen denken aan de goede oude tijd waarin Richard (`The Boss') Daley, de vader van de huidige burgemeester Daley, met zijn `machine politics' in Chicago carrières maakte en brak. Corruptie blijft een kwetsbare techniek.

De rest van Amerika zal meer te stellen krijgen met het andere deel van Ryans erfenis. ,,Als het met de totstandkoming van ter dood veroordelingen zo slecht gesteld is in Illinois, dan kan het in de rest van het land niet veel beter zijn'', zei hij zaterdag. Zijn daad, het leegvegen van `Death Row' in Illinois, is even radicaal als de uitspraak van het federale Supreme Court dat in 1972 de doodstraf in strijd met de Grondwet verklaarde en zeshonderd gestraften de staatsdood bespaarde. Die uitspraak fungeerde als een landelijk moratorium. Amerika was niet rijp voor afschaffing.

Sinds in 1976 de doodstraf weer toelaatbaar werd bevonden hebben 38 staten die mogelijkheid ook opgenomen in hun repertoire en in totaal 820 keer toegepast (tot eind vorig jaar). Texas, Virginia, Missouri, Florida, Oklahoma en Louisiana maken er het meest gebruik van. In die zelfde periode sinds 1976 zijn honderd bewoners van de dodencel op het laatste moment aan de stoel of de injectie ontsnapt nadat was vastgesteld dat zij ten onrechte waren veroordeeld.

De onzekerheid rond de betrouwbaarheid van veroordelingen wordt met het meeste succes aangegrepen door de tegenstanders van de doodstraf in Amerika. Dat het een nationaal probleem is werd een jaar geleden bevestigd door een rapport van Columbia University in New York. Juristen hadden vastgesteld dat zeven van de tien ter dood veroordelingen tussen 1973 en 1995 waren herroepen vanwege fouten door rechters, jury's of aanklagers. Opnieuw bleek dat de doodstraf vooral wordt toegekend aan zwarten die blanken hebben vermoord.

President Bush gaat niet meer over Texas, de staat waar vorig jaar twintig van de veertig Amerikaanse doodvonnissen werden voltrokken. Zijn zorg zal meer zijn of hij de nationale en internationale discussie kan omzeilen. In de staten zonder doodstraf wordt niet meer gemoord dan in de staten mét doodstraf, zei Ryan zaterdag. Zelfs Rusland heeft een moratorium ingesteld.

    • Marc Chavannes