`Festen' op toneel strakker en snerpender

Zorgelijk stapt Joep van Deudekom even uit het verhaal om een lijstje te raadplegen. ,,In de volgende scène hebben we minstens vierentwintig mensen nodig,'' stelt hij vast, in de wetenschap dat ze vanavond maar met zijn negenen zijn. Maar daar komt Genio de Groot, ook net uit zijn rol, die er niet zo zwaar aan blijkt te tillen. ,,Gewoon een beetje doorspelen,'' zegt hij. En daar gáán ze weer, op naar die volgende scène, want Festen is inderdaad heel goed door negen acteurs te spelen – tenminste: als dat deze negen van De Ploeg zijn.

Festen was de film van Thomas Vinterberg uit 1998, die opzien baarde door de benauwende manier waarop een familieweekend in duigen viel, omdat de oudste zoon een tafelspeech hield over zijn pijnlijke herinneringen aan de vader van het gezin. Maar nu is Festen ook de jubileumvoorstelling van het vijftienjarige cabarettrio Niet Uit Het Raam (NUHR), dat af en toe onder de naam De Ploeg samenwerkt met de acteurs Han Römer, Titus Tiel Groenestege en Genio de Groot, en dat voor deze gelegenheid nog drie andere acteurs inschakelde. Het resultaat is een ensemble van cabaretiers en acteurs, wier uiteenlopende talenten werden samengebracht door regisseur Willem van de Sande Bakhuyzen.

Piet Römer is de vader, zijn zoon Han Römer de oudste zoon, Saskia Temmink de dochter, Titus Tiel Groenestege de jongste zoon en Ria Marks de schoondochter. Maar de twee actrices zijn tevens de dienstertjes, die – schortje aan, schortje af – van rol wisselen. Net als het NUHR-drietal Peter Heerschop, Viggo Waas en Joep van Deudekom, en net als Genio de Groot, die daarvan de allermooiste staaltjes laat zien. In één vloeiende beweging verandert hij van de beheerste moeder in de dwaze opa: hij knikt door zijn knieën en werpt zich ruggelings in de armen van Van Deudekom. En ook de massascènes rond de dinertafel zijn een feest; de briljante choreografieën maken de edelfiguratie uit de film volstrekt overbodig.

Festen wordt gespeeld als een stuk in een stuk. De voorstelling begint als de NUHR-mannen vóór het doek hun jubileum annonceren, en wemelt daarna van de geestige terzijdes over de rolbezetting, de acteurs en de enscenering. Maar het grootste wonder vind ik, dat intussen de filmtekst vrijwel integraal wordt gespeeld en het drama volledig intact blijft. Zo scherp is deze productie gesneden, dat de zaal kan daveren van het lachen om een zotte typering of een kwinkslag, en meteen daarna weer doodstil is, want zie: het mes snijdt steeds dieper.

Eerlijk gezegd was ik destijds niet eens zo onder de indruk van de film. De lijken die uit de kast kwamen tuimelen, waren in mijn ogen nogal obligaat. De versie van Van de Sande Bakhuyzen, specialist in het fileren van familieverhoudingen, vind ik veel strakker en suggestiever, minder expliciet, en daarom des te snerpender. De ijzige kalmte van Han Römer, de vervaarlijke aanblik van de allengs meer verstrakkende Piet Römer, de serene tragiek van Saskia Temmink, de kwetsbare ceremoniemeester van Peter Heerschop, en daar dwars doorheen de lach, die langzaam maar zeker steeds ongemakkelijker wordt – ik heb mijn ogen uitgekeken.

Voorstelling: Festen, van Thomas Vinterberg en Mogens Rukov, door De Ploeg. Bewerking: Peter Heerschop. Regie: Willem van de Sande Bakhuyzen. Gezien: 11/1 in de Stadsschouwburg, Utrecht. Tournee t/m 29/4. Inl. (020) 4211221, www.tbos.nl

    • Henk van Gelder