Europa is ondankbaar verkiezingsthema

In de luwte van de verkiezingsstrijd voert PvdA-parlementariër Frans Timmermans een eenzame strijd voor Europa. ,,Brussel wordt uitsluitend nog met slecht nieuws geassocieerd. Soms is het om moedeloos van te worden.''

Kan de overheid het misbruik van de euro niet eens zwaar gaan bestraffen? De scholieren van het Limburgse Trevianumcollege in Sittard vinden de prijsverhogingen schaamteloos. ,,Is een van de politici achter de tafel van plan hier voor ons iets aan te doen'', vraagt een leerling streng tijdens de verkiezingsbijeenkomst in de aula. PvdA-Kamerlid Frans Timmermans, een van de politici op het podium, ziet zijn kans schoon.

,,Het misbruik dat winkeliers van de euro maken wordt al zwaar bestraft'', antwoordt hij rap, want er gaan veel minder mensen naar cafés en restaurants. ,,Trouwens, wie is er vóór het plan van onze lijsttrekker Wouter Bos de mensen een eurobonus te geven om het leed te verzachten'', informeert het Kamerlid achteloos. Timmermans weet zich van succes verzekerd. Hij oogst luid applaus van de overvolle zaal. Aan belangstelling voor politiek is bij deze jongeren geen gebrek. Liefst 500 leerlingen zijn op de bijeenkomst afgekomen. En dat nog wel in jullie vrije tijd (,,geweldig''), had het schoolhoofd verheugd opgemerkt.

Het is een van de weinige momenten in het leven van Frans Timmermans dat er voor een Europa-idee wordt geklapt. Waar de parlementariër de laatste maanden ook komt, zodra het over Europa gaat wordt hij onder vuur genomen, vertelt hij. En Timmermans heeft het vaak over Europa, want hij is woordvoerder Europese Zaken van de Partij van de Arbeid in de Tweede Kamer. Namens Nederland neemt hij ook deel aan de Europese Conventie in Brussel onder leiding van de Franse oud-president Giscard d'Estaing, die voorstellen ontwikkelt over de toekomst van de Eurpese Unie zoals een Europese grondwet.

Het is zwaar weer voor politici die iets met Europa te maken hebben. Er is al sprake van een kloof tussen de burger en politici in Den Haag; Brussel is nog verder weg. Dat lagere telefoontarieven, lagere stroomprijzen en goedkopere vliegreizen aan de Europese Unie te danken zijn, ontgaat veruit de meeste Nederlanders. ,,Brussel wordt uitsluitend nog met slecht nieuws geassocieerd zoals de dure euro (`duro'), illegale Bulgaren en Roemenen, de BSE- of de gekkekoeienziekte. Soms is het om moedeloos van te worden'', zegt Timmermans tijdens een pauze in de tapas-bar aan het marktplein van Sittard. De pauze kan niet lang duren, want `s avonds wachten de Limburgse ondernemers op hem in een zaal van het Fortuna-stadion. Timmermans heeft dezer dagen een overvol programma: Den Haag, Bergeijk, Bladel, Sittard, Gulpen, Heerlen - zijn woonplaats. De meeste bijeenkomsten staan in het teken van de verkiezingen, maar eigenlijk voert Timmermans het hele jaar campagne om Europa aan de man te brengen.

Of hij met jongeren, gepensioneerden of werkgevers praat, waar het kan maakt de sociaal-democraat zijn landgenoten duidelijk dat Nederland baat heeft bij Europese samenwerking. Maar hoe hij zijn best ook doet het Nederlandse belang van bepaalde Europese maatregelen te onderstrepen, Europa wordt uitsluitend nog negatief geïnterpreteerd. Zo brak hij onlangs in een interview met RTL-televisie een lans voor grensoverschrijdende criminaliteitsbestrijding in Europa. ,,Kom ik in Heerlen op straat een jongeman tegen die het interview gezien heeft, me vastklampt en zegt: toch wel erg hè, die uitbreiding.'' De uitbreiding van de Europese Unie met de Oost-Europese landen was niet eens aan bod gekomen, zegt Timmermans verontwaardigd. Maar de man associeerde met de uitbreiding uitsluitend nog criminaliteit.

Soms lijkt het vechten tegen de bierkaai. Belangrijke Europese kwesties spelen tijdens de verkiezingscampagne nauwelijks een rol, zoals uitbreiding met Turkije, de democratie in Europa, de consequenties van het Oost-Europese lidmaatschap, versterking van Europa's concurrentiepositie. Als de parlementariër uit Limburg Europa al ter sprake brengt, wordt er door de burgers steevast een negatieve draai aan gegeven.

Maar Timmermans stuit niet alleen op scepsis bij de kiezers. Ook de politiek zelf versterkt de indruk dat de `bureaucraten uit Brussel' alleen maar met slechte boodschappen komen. ,,Het is een schande hoe de Tweede Kamer Europese kwesties verwaarloost'', zegt Timmermans. Nederlandse politici houden nauwelijks rekening met de gevolgen van Europese regels op het nationaal beleid, terwijl een belangrijk deel van de Nederlandse wetgeving in Brussel wordt bepaald. Meestal reageren ze pas zodra een Europese richtlijn wordt afgekondigd. Dan is het te laat voor veranderingen. Neemt Brussel een positief besluit, dan gaan politici in hun landen zelf met de eer strijken. ,,Is het dan gek dat Brussel nauwelijks tot de verbeelding van de burgers spreekt?''

Sinds de terreuraanvallen op Amerika van 11 september 2001 fronsen steeds meer burgers de wenkbrauwen over Europa, is Timmermans opgevallen. Overal in Europa zijn burgers bezorgd, over de mondialisering als grote gelijkmaker, over criminaliteit, over hun sociale veiligheid. Oók over Europa. Ze vrezen verlies van identiteit, zoeken naar het eigene. Europese populisten maken dankbaar gebruik van die onzekerheid. Maar gevestigde partijen onderschatten de angst.

,,De zorgen van de mensen moet je serieus nemen'', zegt Timmermans. Daarom is hij voor bepaalde vormen van meer directe democratie zoals referenda. Ook wat Europa betreft. Zodra er dit jaar een Europees voorstel op tafel ligt voor een Europese grondwet moeten burgers hierover hun mening kunnen geven. Het ergert hem dat veel politici doen alsof er in Nederland het afgelopen jaar niets is gebeurd. Maar het wordt nooit meer business as usual. ,,De onzekerheid van de mensen is niet verdwenen, ook al staat de LPF laag in de verkiezingen'', houdt hij het ondernemerspubliek in Sittard 's avonds voor. Timmermans moet de vragensteller gelijk geven die het ,,beschamend'' noemt dat de politici achter de tafel toegeven in Den Haag nauwelijks iets voor elkaar te krijgen wat vermindering van de bureaucratie of de WAO betreft. Het wantrouwen in de overheid is groot.

Ondanks tegenwind gaat het Kamerlid onvermoeibaar op de bres voor Europa. Timmermans, 41 jaar, is niet het type dat zich gauw uit het veld laat slaan. Hij is fors, heeft kort grijzend haar en kleine wakkere ogen achter een trendy zwarte bril. Zijn vasthoudendheid bleek wel tijdens de verhitte debatten vorig jaar rondom de aanschaf van de kostbare Joint Strike Fighter-vliegtuigen toen hij zich als lastige horzel in de PvdA-pels ontpopte. De katholieke Limburger mag slechts kort actief zijn in de Haagse politiek, Europeaan in hart en nieren is hij al vele jaren. Timmermans, geboren in Maastricht, sloeg al op jonge leeftijd zijn vleugels uit in Europa. Na zijn studies Franse letterkunde en Europees recht werkte hij in Moskou op de Nederlandse ambassade en Brussel met Europees Commissaris Hans van den Broek. Hj was enkele jaren adviseur bij Max van der Stoel, Hoge Commissaris voor Vluchtelingen. Uit ergernis over de verarming van het buitenlanddebat in Nederland reageerde hij in 1998 op een advertentie van de PvdA voor nieuwe Kamerleden.

De ondernemers in Sittard blijken echter minder geïnteresseerd in het buitenland dan in de afschaffing van de WAO-boete, vermindering van de administratieve belasting, een deltaplan voor innovatie en grensoverschrijdende bedrijventerreinen. ,,Daar kan de Europese Conventie misschien iets aan doen'', reageert Timmermans en doelt op een Europees beleid omtrent bedrijfsterreinen in grensgebieden.

,,Als de afstand tussen politiek en burgers als een van de grootste problemen wordt ervaren, moet er zoveel mogelijk op lokaal niveau geregeld worden. Andere zaken kunnen weer beter door Den Haag of Brussel worden gedaan'', legt Timmermans later uit aan een groep gepensioneerden in Bergeijk. Over Europa gaat het nauwelijks, wel vinden ze dat het Binnenhof weinig oor heeft voor hun zorgen op het gebied van bijstand, het gebrek aan openbaar vervoer en de geringe hulp voor ouderen die zelfstandig wonen.

,,Ja, en dan wordt er een Europese milieumaatregel afgesproken en dan houdt Den Haag zich er niet aan'', klaagt een kleine zelfstandige in Bergeijk. Hij doelt op het Europese importverbod van geïmpregneerd hout waarin kankerverwekkende stoffen zitten. Nog steeds blijken tientallen bedrijven het middel te gebruiken zonder dat ze bestraft worden. Zijn zwangere dochter heeft haar kind verloren nadat ze met het geïmpregneerde hout in aanraking was gekomen, vertelt de man zichtbaar aangeslagen. ,,De schuldigen worden niet bestraft. Het is net als met de bouwfraude. Den Haag doet er niets aan. En dan vindt u het gek dat er zoveel mensen op Pim Fortuyn stemden'', gaat hij verder. Timmermans luistert geduldig en belooft bij het afscheid de kwestie uit te zoeken.

Timmermans is vast van plan woord te houden. Het vertrouwen van de mensen in de politiek heeft een flinke deuk opgelopen. Je kunt niet verwachten dat de burger meer vertrouwen in Europa krijgt als je niet eerst de breuk tussen politiek en kiezer in eigen land herstelt, zegt Timmermans later in zijn stamkroeg Café Pelt in het hart van Heerlen, de vroegere mijnstreek. ,,In deze stad ben ik socialist geworden'', vertelt hij.

Als het aan hem ligt moet de PvdA veel meer volkspartij zijn en opkomen voor sociaal zwakken. Daarom ijvert hij er in de Conventie voor, dat in de Europese grondwet enkele principes van het Europese sociale model worden vastgelegd. Het Europese of Rijnlandse sociale model met zijn solidariteitsprincipe is een typisch Europese verworvenheid. Als Europa een socialer gezicht krijgt, zal het minder als bedreiging worden ervaren, meent Timmermans. Het debat over de identiteit is nog lang niet afgelopen. ,,We zullen nog voor grote verrassingen komen te staan'', verwacht hij. Maar Timmermans twijfelt geen moment over de oplossingen.

    • Michèle de Waard