`Een verwarde dertiger van nu'

Hedda Gabler heeft alles: een villa, een man, ze verwacht een kind. Maar zij wil meer. Regisseur Theu Boermans begrijpt dat: ,,Voor vrouwen ligt de zin van het leven niet in het huwelijk of in het moederschap.''

,,Het wilde zusje van Bridget Jones'' – zó prees het persbericht haar aan. Maar bij een repetitie lijkt Hedda Gabler in niets op de aardige jonge vrouw uit de film. Bridget Jones is mollig, Hedda Gabler is dun, en terwijl de één een aandoenlijke onzekerheid tentoonspreidt, gedraagt de ander zich hooghartig als een ijsprinses. Met een ongenaakbare elegantie schrijdt Hedda over de bühne. Alles heeft ze onder controle: haar mimiek, haar kapsel, haar woorden. Pas laat op de avond toont actrice Tjitske Reidinga iets van Hedda's innerlijk vuur, en het brandje dat op het toneel ontstaat jaagt schrik aan. Boermans' versie van Henrik Ibsens Hedda Gabler (1892) gaat morgenavond in de Amsterdamse Stadsschouwburg in première.

,,Tjitske Reidinga is geen actrice die je in deze rol zou verwachten'', zegt regisseur Theu Boermans. ,,Ze is een emotionele bom en hier moet ze zich enorm inhouden. Die spanning geeft haar spel kracht.'' Bij de Amsterdamse Theatercompagnie schuiven werklieden met de gloednieuwe meubels voor Hedda's villa, en elders in het gebouw praat Boermans over een stuk dat al meer dan honderd jaar oud is. ,,Een verwarde moderne dertiger'', noemt hij Hedda, want zij zit dan wel heel ouderwets thuis, met dienstbode en zonder baan, maar haar problemen zijn die van vrouwen van nu.

,,Voor vrouwen'', zegt Boermans, ,,ligt de zin van het leven niet in het huwelijk of in het moederschap, maar waarin dan wel? Een vrouw die nadenkt komt op dezelfde problemen uit als een man die nadenkt. Vind die zin van het leven maar eens. De vraag `waartoe zijn wij op deze aardkloot' dient zich rond je dertigste voor het eerst in alle hevigheid aan. Op die leeftijd boek je je eerste successen, je bereikt een zekere maatschappelijke status. En ben je eenmaal gesetteld, dan vraag je je af: `is this all there is?' Want dan kom je pas toe aan jezelf, dan word je pas ingehaald door je verleden, omdat alles daarvóór, al het gewerk, al het streven, één grote vlucht was, ter compensatie van dat interne levensprobleem.''

Ook Tjitske Reidinga is rond de dertig, en voor een Hedda Gabler-vertolkster is dat jong. ,,Doorgaans wordt de rol door oudere, vaardige actrices gespeeld, maar ik denk dat men tegenwoordig op steeds jongere leeftijd zo is als Hedda Gabler. Zo vrij van onschuld, zo berekenend. Ibsen vergelijkt de maatschappij met een bordeel en in een bordeel kun je je geen naïviteit veroorloven. Zeker niet in het bordeel van vandaag de dag, dat er niet lieflijker op is geworden.'' In een bordeel, peinst Boermans verder, gebruikt iedereen iedereen. ,,Daar zijn wij toe veroordeeld. Niemand in Hedda's omgeving laat zich belangeloos met een ander in. Zelfs de zo barmhartig lijkende tante ontfermt zich niet uit liefde over de zieken en zwakken: ze dringt zich aan hen op, ze oefent macht over hen uit, ze heeft hen nodig om zin aan haar leven te geven. En Hedda doorziet dat, zij manoeuvreert hen in een situatie waarin ze met de onheusheid van hun handelen worden geconfronteerd.''

Voor Hedda Gabler is maar één ding niet onheus: vrijheid. Absolute vrijheid en onafhankelijkheid wil ze, maar het ontbreekt haar aan moed. Boermans: ,,Moed om iets in te leveren, moed om in haar eigen vlees te snijden. Om zich los te maken van haar afkomst en verleden. Dat maakt haar tot een tragische figuur. Een tragische figuur is iemand die niet de moed kan opbrengen om dat wat hem niet bevalt bij te stellen en die zich ook niet kan neerleggen bij het haalbare. Hedda zet te hoog in, ze wil alles. Uiteindelijk verkiest ze niet-leven boven leven in onvrijheid. Dat heeft ook iets moois.''

Ondanks het leed dat zij aanricht vindt Boermans Hedda Gabler geen puur negatieve figuur. ,,Haar gedrag noemen sommigen manipulatie, maar ik noem het liever een waarheidsobsessie. De mensen om haar heen liegen en bedriegen om aan status te komen, maar Hedda liegt en bedriegt om achter de waarheid te komen.''

Zoals men Hedda vaak negatief noemt, zo noemt men Boermans vaak pessimistisch. ,,Zelf ervaar ik dat anders. Al mijn voorstellingen maak ik vanuit een soort hoop. Want het gaat er in die voorstellingen altijd om de onzin terzijde te schuiven opdat er een vonkje waarheid te voorschijn komt. De schone schijn doorprikken, ballast overboord gooien, schoon schip maken: elke goede toneeltekst en elke goede voorstelling leeft daar naartoe.''

`Hedda Gabler' tournee t/m 5/4. Inl. (020) 520 5320 of www.theatercompagnie.nl.