Bij Balkenende gaat de meter ineens omlaag

Hoe kijken kiezers naar de debatten tussen lijsttrekkers? Een apparaat meet de perceptie van tv-kijkers.

Lijsttrekker Femke Halsema van GroenLinks valt CDA-leider Jan Peter Balkenende aan op mest. Baf, de meter zakt tot onder de vijftig. VVD-lijsttrekker Gerrit Zalm noemt islamitische scholen ,,niet goed voor de integratie'. Omhoog de meter, boven de zeventig. Balkenende ziet daarin weer een ,,aanval op bijzondere scholen'. Wham, terug naar vijftig. De bijzondere school is niet zo spannend als de islam.

Carole Vos (34, stewardess) glimlacht. Ook thuis zou ze zeker hebben gekeken naar het derde grote lijsttrekkersdebat op televisie in ruim een week, zegt zij. Maar toch niet zó intensief en `op inhoud' als vandaag. Om haar heen knikken 24 andere `zwevende kiezers'. Op uitnodiging van NRC Handelsblad hebben ze gistermiddag in een zaaltje in Amsterdam gezamenlijk naar het debat gekeken.

De bijeenkomst is georganiseerd door het bureau Booij en Van Bruggen, dat `campagnes' organiseert voor overheden en bedrijven. Het bureau beschikt over een perception analyser. Hierbij krijgen proefpersonen een soort afstandsbediening waarmee ze hun waardering tot uitdrukking kunnen brengen. De gemiddelde waardering wordt zichtbaar gemaakt in een grafiek, die in dit geval meeliep met het lijsttrekkersdebat.

Verkiezingscampagnes worden meer en meer beslist op televisie. Het stelt politieke partijen voor de vraag: hoe kijken kiezers naar deze debatten? Welke woorden en argumenten werken in de huiskamer? Welke thema's moet je weglaten, al heb je nog zo gelijk?

Perception analysers, een Amerikaanse vinding, zijn in Nederland nog niet vaak ingezet. Het PvdA-campagneteam deed hiermee onderzoek bij de vorige verkiezingen. De strategen zagen ermee dat hun lijsttrekker Melkert monotoon laag scoorde in de beleving van de kiezers. Gisteren kwam de gemiddelde lijn bij de lijsttrekkers nauwelijks onder de vijftig – neutraal. Maar er zijn uitschieters.

Als Mat Herben (LPF) de ronde over veiligheid opent, kiest hij harde woorden. In Nederland zijn de straffen ,,belachelijk laag'. Moordenaars moeten zeker ,,tien jaar de cel in'. Amsterdam is de ,,moordhoofdstad van Europa'. De meter kruipt omhoog. Zestig, zeventig, drieëntachtig: het is een van de hoogtepunten van de middag.

Zalm pikt aan, met een pleidooi tegen zedendelinquenten. Ook boven de tachtig. Balkenende kiest het internationale perspectief: het land dat het mildst is tegen terroristen, trekt de meeste risico's. Weer tachtig. Maar Halsema van GroenLinks wordt boos. Al dat geroep om strengheid is een ,,loos geluid', vindt zij. Nederland is niet zo soft, het zit op een Europees gemiddelde. Waar of niet, she's lost. De meter duikt onder de vijftig.

Het gezelschap kiezers van vanmiddag is niet representatief. De twaalf mannen en dertien vrouwen zijn geselecteerd omdat ze twijfelen over hun stem. Globaal de helft noemt zich links. Vooraf gaan de meeste stemmen naar de VVD, maar Balkenende wordt door veertien mensen gezien als de gewenste premier. Achteraf blijkt dat gedaald naar negen.

Maar de `harde' cijfers zijn voor de strategen niet het belangrijkste: het gaat om de kleine dingen. Juist in de reacties van kijkers op de precieze zinswending, woordkeus en hoofdknik, zit de strategische informatie waarmee de politicus gewapend dient te worden. Zo heeft Wouter Bos geleerd dat hij te abstract praatte en meer `echte mensen' moest opvoeren. Hier kan Gerrit Zalm leren dat het slecht werkt als hij over tafel buigt om zijn gelijk te halen. En hier blijkt wat achteraf bij de kijker blijft hangen.

Vanmiddag is het toverwoord in de focusgroep `duidelijkheid'. Wie een winnaar aanwijst, kiest steeds voor de politicus die zich in zijn ogen helder uitdrukte. Voor Barry van Zelst (32, steward) is Balkenende dus niet de winnaar: ,,Die is te soft, hij praat er omheen', evenmin als Bos: ,,Die is aan het rekenen, hij ziet de winst komen.'

Wat volgens de geregistreerde reacties níet werkt is een betoog over details en ingewikkelde zaken. Verwijzingen van Zalm naar het ,,zorgsysteem' brengen dalen van vijftig in een pleidooi voor ,,noodzakelijke verandering' dat verder rond de zeventig zit.

Het laagst blijft de lijn als naar de geloofwaardigwaardigheid van politici gevraagd wordt. Sommigen troosten zich met D66-leider De Graaf, die niet aan het debat meedoet maar meteen erna op tv een reclameblok vult met commentaar. ,,Wel zielig' vindt Bennis, maar ook ,,sympathiek en slim', zeggen anderen. Want: ,,Dan weet je ten minste dat er nog iets anders is dan die brij.'

    • Peter Leijten
    • René Moerland